-Ըստ Ձեզ` քաղաքական խավից հասարակական պահանջներն այսօր ինչպիսի՞ն են: Ազգագրագետ Աղասի Թադեւոսյանն ասում է, որ մեզանում հարկ կա պարզելու` ինչ բան է քաղաքական խավը, որովհետեւ մենք նախ չունենք քաղաքականություն եւ կամ քաղաքական ուժեր:
-Ես կարծում եմ, որ անհրաժեշտություն կա առաջին հերթին պարզել, թե ինչպես է քաղաքական դասը դետերմինացվում հասարակության հոգեբանական ընդհանրություններով եւ վիճակով: Քաղաքական էլիտան հանդիսանում է հասարակության ուղղակի արտացոլումը: Քաղաքական էլիտայի բնույթը եւ պատասխանատվության աստիճանը լիովին համապատասխանում է հասարակության հատկանիշներին: Կարելի է ասել, որ հասարակությունն ինքն է ստեղծում քաղաքականապես ակտիվ խմբերի գործունեության դաշտ եւ չափանիշներ: Դուք ճիշտ բնորոշեցիք Հայաստանի քաղաքական էլիտան որպես քաղաքական դաս: Դա հենց հասարակության մաս է, այլ ոչ թե էլիտա` քաղաքականապես ակտիվ մաս, քաղաքական պրոցեսներին հասարակության ոչ բավարար ներգրավվածության պայմաններում:
Իրերի այդպիսի դրություն միշտ լինում է այն ժամանակ, երբ սահմանադրական պետության հասարակությունը մինչեւ վերջ չի գիտակցում իր քաղաքական գործառույթի էությունը: Այդ դեպքում, ստեղծվում է հնարավորություն, որ հասարակության ինչ որ մասն ուզուրպացնի այդ գործառույթը: Իսկ հետո` ապակառուցողական երեւույթների շղթայական ռեակցիա, որոնք մենք տեսնում ենք մեր պետությունում (ինչպես, ի դեպ, երրորդ աշխարհի երկրների մեծ մասում):
Բանը միայն քաղաքական էլիտային ներկայացված հասարակության հմուտ պահանջները չեն` բանը ազգային-քաղաքական իրողությունների ցանկալի բնույթի մասին սեփական պատկերացումները գիտակցելու եւ ձեւակերպելու հասարակական ընդունակությունն է: Պարզ ասած, ամեն ինչ կախված է սեփական կենսագործունեությունը կազմակերպելու, ինչպես նաեւ, համատեղ կյանքի իմաստի մասին մարդկանց պատկերացումներից:
-Շատերը կարծիք են հայտնում այն մասին, որ ամեն հասարակություն պահանջում է արդարացի կարգի հաստատում: Այնուամենայնիվ, Հայաստանում չկա այդպիսի կարգի էության շուրջ համընդհանուր համաձայնություն: Համարվում է նույնիսկ, որ մարդկանց գլխավոր մղումը արդարությունը չէ: Ունե՞ք արդյոք Դուք ձեր պատկերացումներն այդ կապակցությամբ:
-Արդարացի կարգ պետք է ոչ միայն պահանջել, այլ նաեւ կարողանալ կառուցել: Դրա համար անհրաժեշտ է ունենալ այդ խնդրի ռացիոնալ տեսլական: Ամեն մարդ ունի արդարության իր ընկալումը: Դա կախված է արժանապատվության մասին մարդու պատկերացումից: Ամեն մարդ ձգտում է նրան, որ իր արժանապատվությունը հարգվի: Հետեւաբար, նրան արդարացի են թվում այն պայմանները, որոնց դեպքում նրա արժանապատվությունը հարգվում է: Սակայն, լավ ուսումնասիրված փաստ է այն, որ արդարության մասին պատկերացումները խիստ տարբեր են տարբեր մարդկանց մոտ: Դրա պատճառն այն է, որ մարդիկ տարբեր պատկերացումներ ունեն իրենց արժանապատվության մասին: Ոմանց համար արժանապատվությունը դա այն է, որ բոլորը խոնարհվում են իրենց առաջ: Մյուսների համար` երբ իրենց համարում են մարդ: Երրորդների համար, արժանապատվությունը դա գնահատված լինելն է: Շատերի համար` ստեղծագործելը: Իսկ ինչ որ մեկի համար էլ` ամենուր առաջինը լինելն է:
Բայց կա նաեւ արդարության ունիվերսալ ընկալում: Չլիներ դա, անիմաստ կլիներ խոսել “արդարություն” կատեգորիայի մասին ընդհանրապես: Օրինակ, ոչ մի մարդ արդարացի չի համարում, երբ իրեն խաբում են. նույնիսկ ամենամեծ խաբեբան: Ոչ ոք արդարացի չի համարում, երբ հակառակ իր կամքի խլում են սեփականությունը. նույնիսկ թալանչին: Ոչ ոք արդարացի չի համարում, երբ իրեն նվաստացնում են: Այդպիսի վերաբերմունքը սեփական անձի հանդեպ, համարվում է անարդարացի: Ահա արդարության մասին այդ ունիվերսալ ընկալումներն էլ հանդիսանում են արդարության հավաքական հայեցակարգերի մշակման բազա:
Սակայն, արդարության մասին կոլեկտիվ պատկերացումներն էլ խիստ տարբերվում են: Տարբեր դարաշրջաններում, տարբեր հասարակություններում գոյություն են ունեցել արդարության մասին սեփական պատկերացումները: Ստրուկները արդարացի են համարել, երբ իրենց տերը իրենց վերաբերվել է ամենայն պատասխանատվությամբ: Գեղջուկները հպարտացել են բարի իշխանով, ով հաշվի է նստել իրենց կարիքների հետ` դա եղել է բարձրագույն արդարություն: Կաստայական հասարակություններում բարձրագույն արդարություն է համարվում իրավունքների անհավասարության կանոնակարգումը: Քրեական հանրույթներում, բարձրագույն արդարություն է համարվում պայմանավորվածությունների հարգումը եւ գողական բարոյականության համապատասխանությունը: Ավանդական հասարակություններում բարձրագույն արդարություն է համարվում կայուն ավանդույթներով արտահայտվող հասարակական բարոյականությունը: Համարվում է, որ հասարակության բարոյական հիմքերի պահանջների հանդեպ բոլորը հավասար են, եւ դա արդարացի է:
-Այդժամ, արդարության ի՞նչ չափանիշներ են ժամանակակից ժողովրդավարական պետությունում: Թե՞ այստեղ էլ չկա որեւէ ընդհանուր չափորոշիչ:
-Ժամանակակից զարգացած հասարակություններում արդարացի են համարվում հանրության ամեն անդամի հավասար հնարավորությունների սկզբունքի վրա հիմնված հասարակական հարաբերությունները: Այսինքն, արդարացի է համարվում, երբ հասարակությունը հիմնված է հավասար իրավունքների եւ հավասար պատասխանատվության նորմերի վրա: Անարդարության բարձրագույն ձեւն այդ երկրներում համարվում է անհավասարության դրսեւորումն ու դրա համար անպատժելիությունը: Համարվում է, որ այդպիսի քայլերը ոտնահարում են մարդու արժանապատվությունը, քանի որ ոտնահարվում է նրա անձնական ազատությունը:
Կարծում եմ, որ 21-րդ դարի մարդուն ավելի մոտ է արդարության այդ հայեցակարգը: Չի կարող արդարացի համարվել կոլեկտիվ կյանքի կազմակերպման որեւէ հայեցակարգ, որը մերժում է անձի ազատության արժեքը: Երկրի վրա նույնիսկ ամենահետամնաց հասարակություններում այսօր չի ընկալվում իրավունքների անհավասարության սկզբունքը` դրա դրսեւորումն ընկալվում է որպես ոտնձգություն անձնական արժանապատվության հանդեպ: Մարդիկ պատրաստ են ընդունել ամենակոշտ օրենքները, միայն թե դրանով պաշտպանվեն նրանց ոտնձգություններից, ովքեր հաշվի չեն նստում ուրիշների իրավունքների հետ:
-Դժվար է չնկատել, որ Հայաստանում տիրում է այլոց իրավունքների հանդեպ անհարգալից վերաբերմունքի մթնոլորտը: Ավելին, հաճախ “բարձրագույն արժանապատվության” դրսեւորում է համարվում այլոց իրավունքների ոտնահարումը, հնարավորությունների անհավասարության ընդգծումը: Այդ դեպքում ինչպե՞ս վարվել անարդարության խնդրի հետ: Եվ արդյոք Հայաստանի հասարակությունում գոյություն ունի արդարության վերը նշված ձեւին հասնելու պահանջարկ:
-Հարցն ակտուալ է: Կարծում եմ, ամեն ինչ սկսում է արդարության հասնելու ցանկության ակտիվ դրսեւորումից: Համապատասխանաբար, մեր ուշադրության կենտրոնում պետք է հայտնվի ցանկությունների ասպեկտը. Ցանկանո՞ւմ է արդյոք հասարակությունն իրերի ներկայիս դրության փոփոխություն: Հարցի այդ դրվածքի պարագայում, կարելի է տեսնել Հայաստանի շատ խնդիրների ակունքը: Իմ կարծիքով, Հայաստանի հասարակության անդամների մեծ մասին հատուկ է պաշտպանված, ոչ թե ազատ լինելու ցանկությունը: Մարդկանց գիտակցության մեջ, անձնական պաշտպանվածության արժեքի համեմատ, ոչնչացված է անձնական ազատության արժեքը: Մարդը պատրաստ է հրաժարվել ազատությունից, եթե դա նրան շահ եւ կայուն պաշտպանություն կբերի ոչ միայն այլոց ոտնձգություններից, այլ նաեւ կարիքից: Պատրաստ է զոհել նաեւ արժանապատվությունը, եթե դա կբերի հանգստության:
Հնարավոր է, որ կյանքի հանդեպ նման վերաբերմունքը հայերի մոտ ձեւավորվել է պետականության երկար տարիների բացակայության հետեւանքով: Անվտանգություն եւ գոյության նվազագույն պայմաններ ապահովելու մղումը սկսել է գերակայել արժանապատիվ կյանք ունենալու համար պայքարի ձգտման հանդեպ: Հովանավորի որոնումը դարձել է կենսագործունեության ունիվերսալ մեթոդ: Բոլոր դեպքերում, նկարագրված հոգաբանական տրամադրվածությունը շարունակում է մնալ երկրում հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների արմատական վերափոխման ցանկության բացակայության գլխավոր պատճառներից մեկը: Այն նաեւ բազա է հանդիսանում երկրում կլանների եւ մենաշնորհների արմատավորման համար: Ուրախալի է միայն այն, որ Հայաստանում ավելանում է այդպիսի առաջնահերթությունների հիման վրա ապրել չցանկացող մարդկանց թիվը:
-Մեր շատ փորձագետներ Հայաստանի հասարակության արատները պայմանավորում են հետխորհրդային սինդրոմներով: Արդյոք ազատության հանդեպ մարդկանց անտարբերության հակումը այդ սինդրոմներից մեկը չէ:
-Պատմության խորհրդային շրջանը հետխորհրդային հասարակություններին “նվիրել” է ոչ պակաս դեստրուկտիվ հատկություն` իռացիոնալ սպասման հակում: Նկատի ունեմ վերաբերմունքը կյանքի հանդեպ, որի պարագայում, մարդիկ շարունակում են համարել, որ իրենց բոլոր խնդիրները պետք է լուծեն ինչ որ “ամենակար” մարդիկ: Այն պայմաններում, երբ իրեն դեմոկրատական պետություն հռչակած հասարակությանը հարկ է լինում պարբերաբար իրականացնել իր գլխավոր քաղաքական գործառույթը` ձեւավորել պետական իշխանություն, կյանքի հանդեպ այդպիսի վերաբերմունքն ինքնին հասարակությանը հետ է մղում իր ճակատագրի վրա ազդելու հնարավորությունից: Ըստ էության, հասարակությունն ինքն է իր իրավունքները հանձնում այլոց, միամտաբար իրենց խնդիրների լուծում սպասելով հենց նրանցից: Իրականում, դա հանգեցնում է հասարակության նյութական եւ քաղաքական իրավունքների լիատակար ուզուրպացիայի ակտիվ փոքրամասնության կողմից: Եվ որպես հետեւանք` պետության օլիգարխացման, այսինքն իրավունքների եւ պատասխանատվության բաժանման վիճակի եւ անհավասարության սկզբունքի տրիումֆի: Իրավունքները մնում են մի մասի մոտ, իսկ մյուսները բեռնվում են չկանոնակարգված պարտավորություններով: Եթե իրերի այդպիսի դրությունը չի անհանգստացնում երկրի քաղաքացիների մեծ մասին, ապա նրանց ամբողջ ակտիվությունը ակումուլյացվում է “հովանավորների” փնտրտուքի ասպարեզում, սկսելով սեփական թաղից եւ վերջացնելով այլ երկրների տարածքներում: Սկզբունքորեն, նորից գալիս ենք “ազատություն, թե պաշտպանվածություն” հասկացությունների հարաբերակցությանը: Այնպես որ, խորհրդային շրջանն ընդամենը խորացրել է շատ հայերի ավելի վաղուցվա հոգեբանական յուրահատկությունները:
Եվս մեկ կարեւոր արատ, խորհրդային շրջանում ներարկված, հանդիսանում է մարտնչող աթեիզմը: Մինչ այժմ Հայաստանում նկատելի է այդ երեւույթի ազդեցությունը, ինչից, ի դեպ, որեւէ մեկը չի քաշվում: Նույնիսկ համարվում է, որ աթեիզմը հանդիսանում է պատմության խորհրդային շրջանի դրական հետեւանքներից մեկը: Իրական արտահայտմամբ, աթեիզմը իր մարտնչող էությամբ քիչ բանով է տարբերվում կրոնական ֆանատիզմից: Եթե մարդն առանց որեւէ կասկածի վստահ է ինչ որ բացարձակ ճշմարտության գոյության հարցում, ապա նա արդեն կորցնում է աշխարհի ստեղծագործ ընկալման ունակությունը: Առավել եւս կորցնում է ինքնագնահատականի ունակությունը: Հստակեցնեմ, որ խոսքը Աստծուն հավատալ կամ չհավատալու մարդու բնական հատկության մասին չէ` խոսքը ինչ որ բանի անվերապահ մերժման, մարդու ճանաչողական ունակությունները որոշող բնույթի հատկության մասին է: Հայաստանում զարգացած անհանդուրժողության մթնոլորտը շատ առումով պայմանավորված է աթեիզմի հանդեպ հանրության բավականաչափ հակվածության մնացուկով:
-Այդ դեպքում ինչպե՞ս կարող են մշակվել քաղաքական դասին ուղղված ընդհանուր պահանջներ: Հնարավո՞ր է արդյոք Հայաստանում հասարակական համաձայնություն թեկուզ ամենակարեւոր հարցերի վերաբերյալ:
-Կրկնեմ, որ Հայաստանում քաղաքական դաս ստիպված ենք ճանաչել հանրության այն հատվածը, որն ուզուրպացրել է ազգային հարստությունը հասարակության մյուս մասից եւ այդ հարստությանը տվել է քաղաքական գործառույթ: Այդ դասն էլ որոշել է երկրում հարաբերությունների կանոնները: Պետք է պարզ լինի, որ իդեալում, հասարակության ամենաակտուալ պահանջներն այդ դասին պետք է լինեն Սահմանադրության պահանջներին այդ դասի ենթարկվելու պահանջները: Սակայն, պետք է պարզ լինի եւ այն, որ քաղաքական դասն իր կամքով չի գնա իր իսկ սահմանած կարգի փոփոխության: Այլ երկրների պրոգրեսիվ տրանսֆորմացիայի փորձը ցույց է տալիս, որ դա տեղի է ունենում միայն այնժամ, երբ հասարակությունը ձեռք է բերում տվյալ դասին նրա թույլ տված անօրինականությունների համար պատժելու ունակություն:
Հասարակության այդպիսի ընդունակություններ ձեռք բերելու պրոցեսն էլ խթանում է երկրում քաղաքական իրական էլիտայի կայացում: Գոյություն ունեցող, բայց իշխող խմբավորմանը դիրքերը զիջել պարտադրելու ունակություններ չունեցող քաղաքական ուժերը, ըստ էության, չեն կարող հավակնել քաղաքական էլիտայի դերին: Նրանք, առավելապես, հանդիսանում են ներկայիս օրինակի քաղաքական դասի բնական շարունակություն: Պատահական չէ, որ Հայաստանում շատ քաղաքական ուժեր ընդդիմադիր նշաձողն օգտագործում են որպես իշխող դասի շրջանակում հայտնվելու պլացդարմ: Թեեւ, ներկայում, իրերի դրությունը փոխվում է` ի հայտ է եկել իրական քաղաքական էլիտայի պահանջարկ: Իսկ դա նշանակում է, որ քաղաքական ուժերի առաջ ի հայտ է եկել կենսունակ քաղաքական ուժերի վերածվելու հնարավորություն: Հայաստանի քաղաքացիների զգալի մասը գիտակցում է իր իրավունքները, եւ սկսել է ճիշտ ձեւակերպել քաղաքական ուժերին իր ներկայացնելիք օրինական պահանջները: Փոխանցումը քաղաքական ուժերին կատարված է:
Մանվել Սարգսյան, ՌԱՀՀԿ փորձագետ
ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ
«Լրագիր» 22-9-2010-
Իրերի այդպիսի դրություն միշտ լինում է այն ժամանակ, երբ սահմանադրական պետության հասարակությունը մինչեւ վերջ չի գիտակցում իր քաղաքական գործառույթի էությունը: Այդ դեպքում, ստեղծվում է հնարավորություն, որ հասարակության ինչ որ մասն ուզուրպացնի այդ գործառույթը: Իսկ հետո` ապակառուցողական երեւույթների շղթայական ռեակցիա, որոնք մենք տեսնում ենք մեր պետությունում (ինչպես, ի դեպ, երրորդ աշխարհի երկրների մեծ մասում):
Բանը միայն քաղաքական էլիտային ներկայացված հասարակության հմուտ պահանջները չեն` բանը ազգային-քաղաքական իրողությունների ցանկալի բնույթի մասին սեփական պատկերացումները գիտակցելու եւ ձեւակերպելու հասարակական ընդունակությունն է: Պարզ ասած, ամեն ինչ կախված է սեփական կենսագործունեությունը կազմակերպելու, ինչպես նաեւ, համատեղ կյանքի իմաստի մասին մարդկանց պատկերացումներից:
-Շատերը կարծիք են հայտնում այն մասին, որ ամեն հասարակություն պահանջում է արդարացի կարգի հաստատում: Այնուամենայնիվ, Հայաստանում չկա այդպիսի կարգի էության շուրջ համընդհանուր համաձայնություն: Համարվում է նույնիսկ, որ մարդկանց գլխավոր մղումը արդարությունը չէ: Ունե՞ք արդյոք Դուք ձեր պատկերացումներն այդ կապակցությամբ:
-Արդարացի կարգ պետք է ոչ միայն պահանջել, այլ նաեւ կարողանալ կառուցել: Դրա համար անհրաժեշտ է ունենալ այդ խնդրի ռացիոնալ տեսլական: Ամեն մարդ ունի արդարության իր ընկալումը: Դա կախված է արժանապատվության մասին մարդու պատկերացումից: Ամեն մարդ ձգտում է նրան, որ իր արժանապատվությունը հարգվի: Հետեւաբար, նրան արդարացի են թվում այն պայմանները, որոնց դեպքում նրա արժանապատվությունը հարգվում է: Սակայն, լավ ուսումնասիրված փաստ է այն, որ արդարության մասին պատկերացումները խիստ տարբեր են տարբեր մարդկանց մոտ: Դրա պատճառն այն է, որ մարդիկ տարբեր պատկերացումներ ունեն իրենց արժանապատվության մասին: Ոմանց համար արժանապատվությունը դա այն է, որ բոլորը խոնարհվում են իրենց առաջ: Մյուսների համար` երբ իրենց համարում են մարդ: Երրորդների համար, արժանապատվությունը դա գնահատված լինելն է: Շատերի համար` ստեղծագործելը: Իսկ ինչ որ մեկի համար էլ` ամենուր առաջինը լինելն է:
Բայց կա նաեւ արդարության ունիվերսալ ընկալում: Չլիներ դա, անիմաստ կլիներ խոսել “արդարություն” կատեգորիայի մասին ընդհանրապես: Օրինակ, ոչ մի մարդ արդարացի չի համարում, երբ իրեն խաբում են. նույնիսկ ամենամեծ խաբեբան: Ոչ ոք արդարացի չի համարում, երբ հակառակ իր կամքի խլում են սեփականությունը. նույնիսկ թալանչին: Ոչ ոք արդարացի չի համարում, երբ իրեն նվաստացնում են: Այդպիսի վերաբերմունքը սեփական անձի հանդեպ, համարվում է անարդարացի: Ահա արդարության մասին այդ ունիվերսալ ընկալումներն էլ հանդիսանում են արդարության հավաքական հայեցակարգերի մշակման բազա:
Սակայն, արդարության մասին կոլեկտիվ պատկերացումներն էլ խիստ տարբերվում են: Տարբեր դարաշրջաններում, տարբեր հասարակություններում գոյություն են ունեցել արդարության մասին սեփական պատկերացումները: Ստրուկները արդարացի են համարել, երբ իրենց տերը իրենց վերաբերվել է ամենայն պատասխանատվությամբ: Գեղջուկները հպարտացել են բարի իշխանով, ով հաշվի է նստել իրենց կարիքների հետ` դա եղել է բարձրագույն արդարություն: Կաստայական հասարակություններում բարձրագույն արդարություն է համարվում իրավունքների անհավասարության կանոնակարգումը: Քրեական հանրույթներում, բարձրագույն արդարություն է համարվում պայմանավորվածությունների հարգումը եւ գողական բարոյականության համապատասխանությունը: Ավանդական հասարակություններում բարձրագույն արդարություն է համարվում կայուն ավանդույթներով արտահայտվող հասարակական բարոյականությունը: Համարվում է, որ հասարակության բարոյական հիմքերի պահանջների հանդեպ բոլորը հավասար են, եւ դա արդարացի է:
-Այդժամ, արդարության ի՞նչ չափանիշներ են ժամանակակից ժողովրդավարական պետությունում: Թե՞ այստեղ էլ չկա որեւէ ընդհանուր չափորոշիչ:
-Ժամանակակից զարգացած հասարակություններում արդարացի են համարվում հանրության ամեն անդամի հավասար հնարավորությունների սկզբունքի վրա հիմնված հասարակական հարաբերությունները: Այսինքն, արդարացի է համարվում, երբ հասարակությունը հիմնված է հավասար իրավունքների եւ հավասար պատասխանատվության նորմերի վրա: Անարդարության բարձրագույն ձեւն այդ երկրներում համարվում է անհավասարության դրսեւորումն ու դրա համար անպատժելիությունը: Համարվում է, որ այդպիսի քայլերը ոտնահարում են մարդու արժանապատվությունը, քանի որ ոտնահարվում է նրա անձնական ազատությունը:
Կարծում եմ, որ 21-րդ դարի մարդուն ավելի մոտ է արդարության այդ հայեցակարգը: Չի կարող արդարացի համարվել կոլեկտիվ կյանքի կազմակերպման որեւէ հայեցակարգ, որը մերժում է անձի ազատության արժեքը: Երկրի վրա նույնիսկ ամենահետամնաց հասարակություններում այսօր չի ընկալվում իրավունքների անհավասարության սկզբունքը` դրա դրսեւորումն ընկալվում է որպես ոտնձգություն անձնական արժանապատվության հանդեպ: Մարդիկ պատրաստ են ընդունել ամենակոշտ օրենքները, միայն թե դրանով պաշտպանվեն նրանց ոտնձգություններից, ովքեր հաշվի չեն նստում ուրիշների իրավունքների հետ:
-Դժվար է չնկատել, որ Հայաստանում տիրում է այլոց իրավունքների հանդեպ անհարգալից վերաբերմունքի մթնոլորտը: Ավելին, հաճախ “բարձրագույն արժանապատվության” դրսեւորում է համարվում այլոց իրավունքների ոտնահարումը, հնարավորությունների անհավասարության ընդգծումը: Այդ դեպքում ինչպե՞ս վարվել անարդարության խնդրի հետ: Եվ արդյոք Հայաստանի հասարակությունում գոյություն ունի արդարության վերը նշված ձեւին հասնելու պահանջարկ:
-Հարցն ակտուալ է: Կարծում եմ, ամեն ինչ սկսում է արդարության հասնելու ցանկության ակտիվ դրսեւորումից: Համապատասխանաբար, մեր ուշադրության կենտրոնում պետք է հայտնվի ցանկությունների ասպեկտը. Ցանկանո՞ւմ է արդյոք հասարակությունն իրերի ներկայիս դրության փոփոխություն: Հարցի այդ դրվածքի պարագայում, կարելի է տեսնել Հայաստանի շատ խնդիրների ակունքը: Իմ կարծիքով, Հայաստանի հասարակության անդամների մեծ մասին հատուկ է պաշտպանված, ոչ թե ազատ լինելու ցանկությունը: Մարդկանց գիտակցության մեջ, անձնական պաշտպանվածության արժեքի համեմատ, ոչնչացված է անձնական ազատության արժեքը: Մարդը պատրաստ է հրաժարվել ազատությունից, եթե դա նրան շահ եւ կայուն պաշտպանություն կբերի ոչ միայն այլոց ոտնձգություններից, այլ նաեւ կարիքից: Պատրաստ է զոհել նաեւ արժանապատվությունը, եթե դա կբերի հանգստության:
Հնարավոր է, որ կյանքի հանդեպ նման վերաբերմունքը հայերի մոտ ձեւավորվել է պետականության երկար տարիների բացակայության հետեւանքով: Անվտանգություն եւ գոյության նվազագույն պայմաններ ապահովելու մղումը սկսել է գերակայել արժանապատիվ կյանք ունենալու համար պայքարի ձգտման հանդեպ: Հովանավորի որոնումը դարձել է կենսագործունեության ունիվերսալ մեթոդ: Բոլոր դեպքերում, նկարագրված հոգաբանական տրամադրվածությունը շարունակում է մնալ երկրում հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների արմատական վերափոխման ցանկության բացակայության գլխավոր պատճառներից մեկը: Այն նաեւ բազա է հանդիսանում երկրում կլանների եւ մենաշնորհների արմատավորման համար: Ուրախալի է միայն այն, որ Հայաստանում ավելանում է այդպիսի առաջնահերթությունների հիման վրա ապրել չցանկացող մարդկանց թիվը:
-Մեր շատ փորձագետներ Հայաստանի հասարակության արատները պայմանավորում են հետխորհրդային սինդրոմներով: Արդյոք ազատության հանդեպ մարդկանց անտարբերության հակումը այդ սինդրոմներից մեկը չէ:
-Պատմության խորհրդային շրջանը հետխորհրդային հասարակություններին “նվիրել” է ոչ պակաս դեստրուկտիվ հատկություն` իռացիոնալ սպասման հակում: Նկատի ունեմ վերաբերմունքը կյանքի հանդեպ, որի պարագայում, մարդիկ շարունակում են համարել, որ իրենց բոլոր խնդիրները պետք է լուծեն ինչ որ “ամենակար” մարդիկ: Այն պայմաններում, երբ իրեն դեմոկրատական պետություն հռչակած հասարակությանը հարկ է լինում պարբերաբար իրականացնել իր գլխավոր քաղաքական գործառույթը` ձեւավորել պետական իշխանություն, կյանքի հանդեպ այդպիսի վերաբերմունքն ինքնին հասարակությանը հետ է մղում իր ճակատագրի վրա ազդելու հնարավորությունից: Ըստ էության, հասարակությունն ինքն է իր իրավունքները հանձնում այլոց, միամտաբար իրենց խնդիրների լուծում սպասելով հենց նրանցից: Իրականում, դա հանգեցնում է հասարակության նյութական եւ քաղաքական իրավունքների լիատակար ուզուրպացիայի ակտիվ փոքրամասնության կողմից: Եվ որպես հետեւանք` պետության օլիգարխացման, այսինքն իրավունքների եւ պատասխանատվության բաժանման վիճակի եւ անհավասարության սկզբունքի տրիումֆի: Իրավունքները մնում են մի մասի մոտ, իսկ մյուսները բեռնվում են չկանոնակարգված պարտավորություններով: Եթե իրերի այդպիսի դրությունը չի անհանգստացնում երկրի քաղաքացիների մեծ մասին, ապա նրանց ամբողջ ակտիվությունը ակումուլյացվում է “հովանավորների” փնտրտուքի ասպարեզում, սկսելով սեփական թաղից եւ վերջացնելով այլ երկրների տարածքներում: Սկզբունքորեն, նորից գալիս ենք “ազատություն, թե պաշտպանվածություն” հասկացությունների հարաբերակցությանը: Այնպես որ, խորհրդային շրջանն ընդամենը խորացրել է շատ հայերի ավելի վաղուցվա հոգեբանական յուրահատկությունները:
Եվս մեկ կարեւոր արատ, խորհրդային շրջանում ներարկված, հանդիսանում է մարտնչող աթեիզմը: Մինչ այժմ Հայաստանում նկատելի է այդ երեւույթի ազդեցությունը, ինչից, ի դեպ, որեւէ մեկը չի քաշվում: Նույնիսկ համարվում է, որ աթեիզմը հանդիսանում է պատմության խորհրդային շրջանի դրական հետեւանքներից մեկը: Իրական արտահայտմամբ, աթեիզմը իր մարտնչող էությամբ քիչ բանով է տարբերվում կրոնական ֆանատիզմից: Եթե մարդն առանց որեւէ կասկածի վստահ է ինչ որ բացարձակ ճշմարտության գոյության հարցում, ապա նա արդեն կորցնում է աշխարհի ստեղծագործ ընկալման ունակությունը: Առավել եւս կորցնում է ինքնագնահատականի ունակությունը: Հստակեցնեմ, որ խոսքը Աստծուն հավատալ կամ չհավատալու մարդու բնական հատկության մասին չէ` խոսքը ինչ որ բանի անվերապահ մերժման, մարդու ճանաչողական ունակությունները որոշող բնույթի հատկության մասին է: Հայաստանում զարգացած անհանդուրժողության մթնոլորտը շատ առումով պայմանավորված է աթեիզմի հանդեպ հանրության բավականաչափ հակվածության մնացուկով:
-Այդ դեպքում ինչպե՞ս կարող են մշակվել քաղաքական դասին ուղղված ընդհանուր պահանջներ: Հնարավո՞ր է արդյոք Հայաստանում հասարակական համաձայնություն թեկուզ ամենակարեւոր հարցերի վերաբերյալ:
-Կրկնեմ, որ Հայաստանում քաղաքական դաս ստիպված ենք ճանաչել հանրության այն հատվածը, որն ուզուրպացրել է ազգային հարստությունը հասարակության մյուս մասից եւ այդ հարստությանը տվել է քաղաքական գործառույթ: Այդ դասն էլ որոշել է երկրում հարաբերությունների կանոնները: Պետք է պարզ լինի, որ իդեալում, հասարակության ամենաակտուալ պահանջներն այդ դասին պետք է լինեն Սահմանադրության պահանջներին այդ դասի ենթարկվելու պահանջները: Սակայն, պետք է պարզ լինի եւ այն, որ քաղաքական դասն իր կամքով չի գնա իր իսկ սահմանած կարգի փոփոխության: Այլ երկրների պրոգրեսիվ տրանսֆորմացիայի փորձը ցույց է տալիս, որ դա տեղի է ունենում միայն այնժամ, երբ հասարակությունը ձեռք է բերում տվյալ դասին նրա թույլ տված անօրինականությունների համար պատժելու ունակություն:
Հասարակության այդպիսի ընդունակություններ ձեռք բերելու պրոցեսն էլ խթանում է երկրում քաղաքական իրական էլիտայի կայացում: Գոյություն ունեցող, բայց իշխող խմբավորմանը դիրքերը զիջել պարտադրելու ունակություններ չունեցող քաղաքական ուժերը, ըստ էության, չեն կարող հավակնել քաղաքական էլիտայի դերին: Նրանք, առավելապես, հանդիսանում են ներկայիս օրինակի քաղաքական դասի բնական շարունակություն: Պատահական չէ, որ Հայաստանում շատ քաղաքական ուժեր ընդդիմադիր նշաձողն օգտագործում են որպես իշխող դասի շրջանակում հայտնվելու պլացդարմ: Թեեւ, ներկայում, իրերի դրությունը փոխվում է` ի հայտ է եկել իրական քաղաքական էլիտայի պահանջարկ: Իսկ դա նշանակում է, որ քաղաքական ուժերի առաջ ի հայտ է եկել կենսունակ քաղաքական ուժերի վերածվելու հնարավորություն: Հայաստանի քաղաքացիների զգալի մասը գիտակցում է իր իրավունքները, եւ սկսել է ճիշտ ձեւակերպել քաղաքական ուժերին իր ներկայացնելիք օրինական պահանջները: Փոխանցումը քաղաքական ուժերին կատարված է:
Մանվել Սարգսյան, ՌԱՀՀԿ փորձագետ
ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ
«Լրագիր» 22-9-2010-
No comments:
Post a Comment