ՍԱ՞ Է ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ

Հարցազրույց քաղաքագետ Երվանդ Բոզոյանի հետ

-Պարոն Բոզոյան, այսօր մեր երկրում մի շարք անհաջողությունների պատճառ համարվում է առկա ավազակապետական համակարգը: Ըստ Ձեզ, ինչպե՞ս է աշխատում, ի՞նչ մեխանիզմներով է գործում ավազակապետությունը, ի՞նչ կառուցվածք ունի այն:

-Անկեղծ ասած, այդ տերմինի հանդեպ ես մի փոքր վերապահում ունեմ: Քանի որ մեր հասարակության մեջ ժխտողական գաղափարները, ժխտողական մթնոլորտն ավելի շատ են տարածված, ուստի ես չէի ցանկանա «ավազակապետություն» տերմինն օգտագործել. փաստացի կստացվի, որ մենք 20 տարի ապրում ենք ավազակապետական համակարգի մեջ: Բայց արդյո՞ք արժե այս ժխտողական մոդելով ապրենք: Եթե մենք ընդունենք, որ 20 տարի է ապրում ենք ավազակապետական համակարգի մեջ, մի քսան տարի էլ այդ համակարգն էապես չի փոխվելու, ապա կհայտնվենք մի թակարդում, որը կոչվում է պետականության հանդեպ հավատի կորուստ: Ես ուրիշ տերմին կարող եմ ասել` Հայաստանում հաստատված է կլանաօլիգարխիկ կառավարման համակարգ, որից պետք է հնարավորինս շուտ ազատվենք: Այսօր ՄԱԿ-ի 200 անդամ պետություններ կան, որոնց ճնշող մեծամասնությունն այս ճանապարհով անցել է: Մոտավորապես 40-50 տարի առաջ այսպիսի համակարգ էր Թայլանդում, Հարավային Կորեայում, Թայվանում, Լատինական Ամերիկայի շատ երկրներում:

-Կլանաօլիգարխիկ կառավարման համակարգի ճանապարհով շատ երկրներ են անցել, այս իմաստով` արդյոք մեր գործելաոճը չունի յուրօրինակ առանձնահատկություն:
-Լավ հարց է: Նախ խոսենք, թե ինչպե՞ս առաջացավ այդ կլանաօլիգարխիկ համակարգը, ո՞ւր է գնում, ի՞նչ զարգացում է ապրում եւ ի՞նչ կարող ենք անել այս համակարգից դուրս գալու համար:
Խորհրդային Միության փլուզումից հետո նույն պայմաններում հայտնվեցինք մենք, Վրաստանը, Ադրբեջանը, Միջին Ասիայի երկները, Ռուսաստանը, Բալթյան երկրները, Արեւելյան Եվրոպայի երկրները: Որոշ երկրներ, մասնավորապես Արեւելյան Եվրոպայի երկրները, Բալթյան երկրները գնացին ավելի քաղաքակիրթ ճանապարհով, իսկ ԱՊՀ տարածքի երկրները գնացին այն ճանապարհով, որով հիմա Հայաստանն է գնում: Կոմունիստական համակարգը փոխելուց հետո 90-91-ին առաջացավ խնդիր` ինչպե՞ս անցնել նոր հասարակարգի, ինչպե՞ս սովետական սոցիալիստական համակարգից անցնենք ժամանակակից կապիտալիստական, շուկայական համակարգի: Օրինակ, Լեհաստանում այն ժամանակ այդ երկրի վարչապետ Լեշեկ Բալցերովիչը հայտարեց, որ պետք է շատ արագ սեփականաշնորհել պետական ունեցվածքը: Նրանք այդպես էլ արեցին. շատ արագ սեփականաշնորհում իրականացրին: Ճիշտ է, այդ գործընթացից հիմնականում օգտվեցին այն ժամանակվա Լեհաստանի նախկին կոմունիստական կլանները, որոնք սեփականաշնորհումից հետո տնտեսապես ուժեղանալով` հզորացան նաև քաղաքականապես և մի քանի տարի անց վերադարձան իշխանության: 1993 թ. նրանք վերցրեցին պառլամենտի մեծ մասը, իսկ 95-ին Լեհաստանի նախագահ ընտրվեց նախկին կոմունիստական վերնախավի ներկայացուցիչ Կվասնևսկին: Փաստացի, “լեհական ճանապարհը” փարոսի դեր հանդիսացավ նաև բալթյան երկրների համար: Պետք է նշել, որ զարգացման այդ մոդելն անցման ամենաքաղաքակիրթ մոդելն էր, որտեղ չէին կեղծվում ընտրությունները, հարաբերականորեն աշխատում էին դեմոկրատական մեխանիզմները, իսկ տնտեսությունը մաքսիմալ անջատված է լինում քաղաքական համակարգից:

-Այն ժամանակ մեզ մոտ էլ սեփականաշնորհման գործընթաց սկսվեց, բայց ինչո՞ւ չհաջողվեց այդ ճանապարհը:
-91-ին մեզ մոտ վարչապետ Վազգեն Մանուկյանի եւ Տեր-Պետրոսյանի մեջ բանավեճ կար` ի՞նչ անել, արա՞գ անցնել սեփականաշնորհման, թե՞ դանդաղ: Վազգեն Մանուկյանը կողմնակից էր արագ ճանապարհով սեփականաշնորհմանը եւ Լեհաստանի ճանապարհով գնալուն: Դա կլիներ Հայաստանի անցումային փուլի անցման ամենակարճ ճանապարհը: Ճիշտ է, այդ արագ սեփականաշնորհումից կօգտվեին նախկին կոմունիստական կլանները, ռայկոմի քարտուղարները, ցեխավիկները, որոնց մոտ էր գտնվում այն ժամանակվա փողը: Եվ նույնիսկ չէր բացառվում, որ Լեհաստանի տարբերակով այդ շրջանակները հզորանալով 95-96-ին կարող էին վերադառնալ իշխանության: Սակայն պետք է նշել, որ այդ ճանապարհը չարյաց փոքրագույնը կլիներ Հայաստանի համար:
Դա տեղի չունեցավ, որովհետեւ դա շահավետ չէր այն ժամանակվա հհշական վերնախավին, որոնք, ի տարբերություն լեհերի, պատրաստ չէին կորցնել իշխանությունը: Եվ նրանց կողմից որոշում կայացվեց մինչև զանգվածային սեփականաշնորհում սկսելը մաքրել դաշտը կոմունիստական փողատերերից և զուգահեռաբար, օգտվելով պետական լծակներից, այն ժամանակվա իշխանությունը սկսեց փող կուտակել ապագա սեփականաշնորհման գործընթացից մաքսիմալ օգուտներ քաղելու համար: Եվ ստացվեց, որ մինչեւ 95 թվականը Հայաստանում պրակտիկ լիբերալ բարեփոխումներ չիրականացան, իշխանության ձեռքը կուտակվեց գումարը, իշխանության մեջ ստեղծվեցին կլաններ, եւ 95-ին, երբ գնաց մասսայական սեփականաշնորհում, այդ կլանները առավելապես օգտվեցին այդ գործընթացից: Այն ժամանակվա ազդեցիկ քաղաքական գործիչ Էդվարդ Եգորյանի խոսքով` “Երկրում հաստատվեց նոմենկլատուրային կապիտալիզմի համակարգ”: Պետք է նշել, որ Հայաստանի այսպիսի զարգացմանը նպաստեցին նաև մի շարք օբյեկտիվ գործոններ:

Ա. Ղարաբաղյան պատերազմ
Բ. Հայ հասարակության մեջ թույլ էին զարգացած եվրոպական, արևմտյան արժեքները:

Իսկ 98-ի հայտնի իշխանափոխությունից հետո այդ համակարգը չփոխվեց, այլ փոխվեցին այդ համակարգը ներկայացնող անձերը: Այդ կլանաօլիգարխիկ կառավարման համակարգն էլ ավելի զարգացավ և հասավ մեր օրերը:

-Պարոն Բոզոյան, ըստ Ձեզ` հիմա մեզ մոտ կլանաօլիգարխիկ կառավարման համակարգի կազմաքանդումը ճիշտ տարբերակ կլինի՞ իրավիճակի փոխելու առումով:
-Աշխարհի երկրների մի զգալի մաս մեր ճանապարհով անցել է. օրինակ` Հարավային Կորեայում նույնպես կլաններ ձեւավորվեցին, այդ համակարգերը կոչվում էին «չոբոլներ», որոնք իշխանության կողքն էին ձեւավորված, զարգացան, ձեւավորվեցին խոշոր գործարաններ, եւ այդ երկիրը հիմա ծաղկում է: Հիմա ոչ ոք չի հիշում, որ այն ժամանակվա Հարավային Կորեայի տնտեսական հրաշքի հիմքում դրված էր այդ կլանների զարգացումը: Ես միշտ ասել եմ, որ ինքնին այդ կլանները չեն խանգարում էկոնոմիկայի զարգացմանը: Խանգարում է կլանային կառավարման համակարգը: Ի վերջո, ինձ համար ինչ տարբերություն` գործարանն ում է պատականում: Պարզ է, որ մարդը չի կարող շատ արդար ձեւով միլիարդատեր դառնալ, այդպիսի բան չկա աշխարհում: Խնդիրը ուրիշ բանի մեջ է. եթե կլանային համակարգերը կարող են երկիրը տանել փակուղի, կարող են նաեւ զարգացման տանել: Հիմա այս համակարգը ստեղծված է, եթե մենք ուզում ենք այն ոչնչացնել, պետք է բոլորին գնդակահարենք, իսկ եթե մենք սկսենք բոլորին գնդակահարել, Հայաստանում քաղաքացիական պատերազմ կլինի, եթե քաղաքացիական պատերազմ առաջանա, մենք ունենք չլուծված պրոբլեմ` Լեռնային Ղարաբաղ, մենք կարող ենք տանուլ տալ, եթե մենք Ղարաբաղը տանուլ տանք, Հայաստանն ենք տանուլ տալիս:

Փաստացի մեզ համար քաղաքացիական պատերազմի տարր առաջանցելը վտանագավոր է, եթե մենք քաղաքացիական պատերազմի տարր չենք ուզում մտցնել, ուրեմն այլ կերպ պետք է գործենք:

-Ի նկատի ունեք, որ մեր հետագա ճանապարհն օլիգարխների հետ համագործակցության միջոցո՞վ պետք է լինի: Մեր նախկին զրուցակիցներից մեկը նշում էր, որ մեր օլիգարխն էլ տարբերվում է մյուս երկների օլիգարխից, այստեղ օլիգարխն անընդհատ ուզում է ցույց տալ, որ ինքը վեր է օրենքից, այլապես օլիգարխ լինելը վատ բան չէ:
-Այս պահին մենք չենք կարող մեզ Ֆրանսիայի, Իտալիայի պես ժողովրդավար երկիր համարել, քանի որ, ցավոք սրտի, եվորպական, արեւմտյան արժեհամակարգը մեր ժողովրդի մեջ տարածված չէ: Եթե մենք եվրոպական արժեքներով ժողովուրդ լինեինք, մենք 91-ին կընտրեինք զարգացման դեմոկրատական, “լեհական” ճանապարհը: Հիմա ինչպես անել, որ այս կլանաօլիգարխիկ համակարգը երկիրը տանի ոչ թե կործանման, այլ զարգացման, մենք հիմա գնում ենք դեպի կործանում: Խնդիրը պարզ է: Պետությունը պետք է հստակ հռչակի խաղի կանոններ, որոնք պետք է լուծեն հետևյալ խնդիրները.

Ա. Պետք է ստեղծել այնպիսի տնտեսություն, որը կկարողանա ապրանք վաճառել դրսի շուկաներում: Եվ այս գործում ներգրավել վերը նշված կլանաօլիգարխիկ շրջանակներին: Եթե մենք կարողանանք նրանց ներգրավել այս համակարգում, եթե նրանք նպաստեն դեպի արտահանող տնտեսության մոդելի զարգացմանը, ապա մենք կկարողանանք դուրս գալ այս ճգնաժամից, և ինչ-որ մի փուլի կձևավորվեն նաև դեմոկրատական մեխանիզմները քաղաքական դաշտում, ինչպես որ եղավ Հարավային Կորեայում, Թայվանում, Լատինական Ամերիկայի երկրներում: Զարգացման այս մոդելի այլընտրանքը Հայաստանի տնտեսության ծայրահեղ մոնոպոլիզացիան կլինի, ինչն ի վերջո կարող է բերել տնտեսության գահավիժմանը: Իսկ հաշվի առնելով Հայաստանի այսօրվա աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, տնտեսության փլուզումը կնշանակի նաև Ղարաբաղի կորուստ, Զանգեզուրի կորուստ և Հայաստանի պետականության փլուզում:

Լավ պետությունն այն պետությունն է, որը օլիգարխիկ շրջանակների համար պայմաններ է ստեղծում, որ նրանք ներքին շուկայում չկարողանան նորմալ մրցակցել միջին եւ մանր բիզնեսի հետ, փոխարենն այդ օլիգարխիկ շրջանակները ստանան աջակցություն պետությունից` դրսի շուկաներում գործելու հարցում: Հայաստանում 95-ից մինչեւ 2008-ը պետական քաղաքականությունը բավական կրավորական բնույթ է ունեցել, այսինքն` լուրջ ուղղորդող քաղաքականություն չի եղել, չի ուղղորդել օլիգախիկ շրջանականներին առողջ զարգացման, օլիգարխները մեղավոր չեն, պետությունը պետք է խաղի կանոններ մշակի, բայց քանի որ այդ կանոնները չեն եղել, օլիգարխները գործել են այնպես, ինչպիսի պատկերացում որ ունեցնել են: Պետք է նշել, որ մեր օլիգարխները մեղմ ասած իրենց ինտելեկտուալ հատկություններով չեն փայլել, որպեսզի ինքնուրույն ստանձնեին պետության գիծը: Իսկ արդեն սկսած 2008-ից ավելի վտանգավոր պրոցես սկսվեց: Ինչպես որ նշեցինք վերը, սկսվեց երկրի տնտեսական համակարգի շեշտակի մոնոպոլիզացիայի պրոցես: Սա ի վերջո կբերի տնտեսության փլուզման, քանի որ դա կբերի տնտեսական մրցակցության թուլացման, կապիտալի արտահոսքի, մանր և միջին բիզնեսի թուլացման, մարդկանց` Հայաստանից արտահոսքի: Այս ամենը նշանակում է պետության թուլացում: Օլիգարխին պատժել` նշանակում է պետությանը պատժել: Արդյունքում թուլացնում ենք պետությունը:

-Իսկ ինչպե՞ս պետք է պատժել կամ որոշակիոեն սանձել օլիգարխին: Շատ է խոսվում ստվերային տնտեսության մասին, բայց ինչպես ասում են`մեր օլիգարխի դեմն այս առումով խաղ չկա:
-Օլիգարխին պատժել պետք չէ: Սա նշանակում է, որ Հայաստանում բիզնես միջավայրը շատ վատն է, եւ որեւէ մեկը չի ցանկանա գումար ներդնել, արդյունքում եթե երկիրը չի կարողանում գումար բերել, ինքը ստիպված պարտք է վերցնում: Մեր պարտքը վերջին երկու տարվա մեջ համախառն ներքին արդյունքի հետ համեմատած դարձել է մինչեւ 45 տոկոս, այսինքն` մեր արտաքին պարտքն ավելացել է մոտ երեք անգամ: Հայաստանում սեփականության հիմքերի քանդման գործընթաց է գնում: Ցավոք սրտի, այդ գիտակցությունը ոչ ոք չունի: Հայաստանում գնում է մի պրոցես, որը ես անվանում եմ պետության գահավիժում, պետության հիմքերի ֆունդամենտալ փլուզում, դա նշանակում է` մենք կանգնելու ենք մի մեծ վտանգի` պատերազմի առաջ, որովհետեւ բացի մեր տնտեսական զարգացումից, մենք ապրում ենք կոնկրետ տարածաշրջանում, որտեղ մենք հակամարտության մեջ ենք գտնվում Ադրբեջանի հետ, եւ եթե Ադրբեջանը տեսնի, որ շատ ենք թուլացել, ուղղակի մեզ «կուտի»: Հիմա ինքը լկտիացել է, որովհետեւ մենք թուլանում ենք: Շատերն այն կարծիքին են, որ Ղարաբաղը տան պրծնենք, զարգանանք, առաջ գնանք: Ցավոք սրտի, այդպիսի բան չկա: Ղարաբաղից հետո նրանք կվերցնեն Զանգեզուրը, կզրկվենք Իրանի հետ սահման ունենալուց, կհայտնվենք թուրք-ադրբեջանական պարկի մեջ և կդառնանք թույլ, անհետաքրքիր երկիր, որին աջակցել կհրաժարվեն բոլորը: Քանզի թույլ, ինքնասիրություն չունեցող պետությանը ոչ ոք չի հարգում: Իսկ մուրացկանի պես ուրիշներից օգնություն խնդրելը երբեք ոչ մի լավ բանի չի հասցնում: Դրա վկան 15 թ. ցեղասպանությունն է, 18-20 թթ. տարածքների, ի վերջո պետականության կորուստը

-Ըստ Ձեզ, ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու ի՞նչ մեխանզիմներ կան, դեղատոմսն ունե՞ք:
-Մինչեւ բուժում նշանակելը, մենք նախ պետք է աշխատենք մեր հիվանդությունը ախտորոշել: Մեր ժողովուրդը շատ ծանր վիճակի մեջ է, մոտ 600 տարի պետականություն չի ունեցել եւ կորցրել է պետականության բնազդը, բայց հրեաների օրինակը ցույց է տալիս, որ նրանք երկար տարիներ պետականությունը կորցրել էին, բայց վերականգնեցին, որ նույնիսկ այն ժողովուրդը, որ պետականության բնազդ չունի, ինքն էլ կարող է պետություն ստեղծել: Մինչդեռ այսօր մենք ունենք պետություն, սակայն չունենք պետականության բնազդ: Եվ այսօրվա գործող մեր խաղի կանոնները թե քաղաքական, թե տնտեսական բնագավառում այդ են վկայում: Փաստացի վերջին երկու-երեք տարիների տնտեսական քաղաքականության արդյունքը եղավ այն, որ մեր երկրում գրեթե ջախջախվեց միջին խավը:

-Ձեր կարծիքով, չե՞ն հասկանում այսքան բան: Մյուս կողմից, վարչապետը հայկական աշխարհ է կառուցում, աշխարհի ամենամեծ ճոպանուղին ենք կառուցում:
-Իրենք հայկական աշխարհ են սարքում, բայց Հայաստանի պարտքը համախառն ներքին արդյունքի համեմատ երեք անգամ ավելացել է, հայկական աշխարհ ենք սարքում, բայց Հայաստանի ներքին արտադրողներին ճնշում ենք, հայկական աշխարհ ենք սարքում, որտեղից վերջին 10 ամսվա ընթացքում 70.000 մարդ արդեն արտագաղթել է: 2000-2008 թվականը մեզ մոտ 50-60.000 մարդ է արտագաղթել, իսկ տասը ամսվա ընթացքում` 70 հազար մարդ: Դրանո՞վ ենք հայկական աշխարհ սարքում: Իմ կարծիքով, սա ոչ թե հայկական աշխարհ է, այլ ողբերգություն հայկական աշխարհի համար:

ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ
«Լրագիր» 3-11-2010