Իշխանությունը համոզել է Արեւմուտքին

Մեր զրուցակիցն է Երևանի մամուլի ակումբի նախագահ Բորիս Նավասարդյանը

-Պարոն Նավասարդյան, այսօր շատերն ազդարարում են քաղաքականություն չունենալու կամ դրա անբովանդակ լինելու մասին, որ այն, ինչ կատարվում է, քաղաքականության իմիտացիա է: Համաձա՞յն եք, որ մեր քաղաքական միտքն այդպես էլ չկարողացավ ձևավորվել այս տարիների ընթացքում:
-Եթե քաղաքական բովանդակության տակ մենք ի նկատի ունենք, որ բոլոր քաղաքական ուժերը պետք է ունենան ծրագիր, ռազմավարություն, հստակ պատկերացնեն` ինչպիսի պետության մոդել են կառուցում կամ կառուցելու, ապա համաձայն եմ, քանի որ նախընտրական պայքարը մեզ մոտ ավանդաբար ոչ թե ծրագրերի պայքարն է, այլ ադմինիստրատիվ ռեսուրսի, զանգվածների կառավարման պայքար: Այսինքն`եթե չունես ռեսուրս, կարող ես կառավարելի զանգվածներին դուրս բերել փողոց, հրապարակ և դրանով ապահովել այս կամ այն նպատակների իրականացումը: Եթե ավելի համեստ բնութագրենք` ինչ է քաղաքականությունը, ապա դա իշխանության համար պայքար է և իշխանության ֆունկցիաների իրականացման այս կամ այն ձևի մշակում, ընդդիմության այս կամ այն ռազմավարությունը` ինչպես պայքարել, որ դառնաս իշխանություն կամ ինչպես թուլացնել իշխանությունը և սեփական դիրքերն ամրապնդել: Այս կարգի քաղաքականություն իհարկե Հայաստանում կա, և այն առայժմ իմիտացիա չէ, քանի որ քաղաքական դաշտում ունենք բավականին լուրջ խաղացողներ, որոնք ինքնուրույն որոշումներ են կայացնում, ինքնուրույն վարվելակերպ ունեն… Սա էլ կարելի է կոչել քաղաքականություն:

-Այսինքն` այն, ինչ մեզանում իրականացվում է, մեծ հաշվով իշխանությա՞ն համար պայքար է:
-Այո, դա իշխանության և ազդեցության այլ լծակների համար պայքար է:

-Այսինքն` հասարակական շահը որևէ քաղաքական ուժի օրակարգում չկա, և թե իշխանությանը, թե ընդդիմությանը չսիրելու, չվստահելու մեխանիզմը գալիս է այդտեղի՞ց:
-Միանշանակ տեսնում եմ, որ հասարակական շահը շատ քիչ է արտահայտված քաղաքական դիրքորոշումներում: Հիմնական քաղաքական ուժերը չեն տեսնում ուղղակի կապը` որքանով են իրենք բավարարում հասարակական շահերը, և որքանով է դա ապահովում քաղաքական դիվիդենտներ: Սա լուրջ խնդիր է և կարող է բացատրվել նրանով, որ ոչ թե հասարակությունն ինչ-որ նպատակ է հետապնդում քաղաքական դաշտում, ձևավորում է լիդերներին և համապատասխանաբար պահանջում վերջիներից, որ իր շահը, իր ակնկալիքներն իրականացվեն, այլ լիդերներն իրենք իրենց են առաջարկում հասարակությանը, և հասարակությունը, մեծ ընտրության բացակայության պայմաններում, եթե չի ցանկանում լիովին անհաղորդ մնալ քաղաքական զագացումներին, ուղղակի ստիպված է լինում եղած լիդերիներից մեկին ընդունել, գնալ նրա հետևից, ապահովել նրա քաղաքական հաջողությունները` չունենալով այդ լիդերի հետագա գործունեության վրա ազդեցություն թողնելու մեխանիզմներ:

-Հասարակության խնդի՞րն է լիդերներ փնտրելը, և արդյոք լիդերների սակավությունը հասարակական տկարությա՞մբ եք պայմանավորում:
-Տկարություն չէի ասի, բայց, ցավոք, Հայաստանում հասարակությունը քաղաքական առումով այդքան կրթված չէ, որ մշակի և տիրապետի մեխանիզմներին` ինչպես կարելի է լիդերներին թելադրել իր կամքը, իր շահերը, իր ցանկությունները: Բայց պետք է օբյեկտիվ լինենք և հասկանանք` ինչպիսի հասարակությունում ենք ապրում, ինչպիսի քաղաքական ժառանգություն ենք ստացել: Ամեն ինչ արվում է բուն քաղաքական դաշտի ներսում և առաջին հերթին հենց իշխանությունների կողմից, որպեսզի որևէ այլընտրանքային ուժ, որը կցանկանար հենվել հասարակության վրա և փորձեր իրականացնել հասարակական շահեր, հնարավորությունը չունենա դրսևորվելու: Այդպիսի քաղաքական ուժի ձևավորման համար անհրաժեշտ է ազատ մրցակցային դաշտ, անհրաժեշտ է ելք զանգվածային լրատվամիջոցներ, հատկապես` հեռուստատեսություն, անհրաժեշտ է ոչ թե մեծ սկանդալների և միջազգային կառույցների ճնշումից հետո հանրահավաքների ազատություն արտոնել, այլ մշտապես ունենալ այդ հավաքների ազատությունը: Այսինքն, հնարավորություն ընդդիմության համար՝ լիովին դրսևորվել և իրեն առաջարկել հասարակությանը՝ որպես վերջինիս ցանկությունների իրականացնող (այդպիսի իրավիճակներ մեզ մոտ լինում են սահմանափակ ամիսների ընթացքում): Ցավոք, Հայաստանի դեպքում իրական նորմալ վիճակ է, երբ քաղաքական ուժերն այդպիսի հնարավորություններ չեն ունենում: Այս պարագայում, բնականաբար, հասարակության և քաղաքական ուժերի միջև կապի ապահովման իմ նշած մեխանիզմները չեն աշխատում:

-Իշխանությո՞ւնն է մեղավոր, որ այլընտրանք չի ձևավորվում: Արդյոք այսօր դաշտում չկա իշխանությանը հակակշիռ որևէ ուժ:
-Փաստորեն, ոչնչացվում է քաղաքական դաշտը, ինչը միշտ էլ տեղի է ունեցել անկախ Հայաստանի պատմության ընթացքում, և այսօր էլ նույնն է` վարկաբեկել, փչացնել մարդկանց: Նույնիսկ եթե մարդը կամ մարդկանց որևէ խումբ դեռ քաղաքական լուրջ նվաճումների չի հասել, սակայն այդպիսի հավակնություններ ունի կամ կարող է ունենալ, անմիջապես հայտնվում է մի ցուցակում, ում պետք է փչացնել, գնել կամ վարկաբեկել:

-Այսինքն` ընդդիմությունն այսօր իշխանության կողմից վարկաբեկվե՞լ է: Քաղաքական բումն ընդդիմադիր դաշտում մարե՞լ է, ՀԱԿ-ն այլևս հակակշի՞ռ չէ իշխանությանը: Ինչքանո՞վ իշխանությունը նպաստեց դրան, և որքանո՞վ հենց ինքը՝ ՀԱԿ-ը:
-Մենք ունենք ընդդիմություն այնքանով, որքանով ունենք քաղաքականություն: Մենք խոսեցինք երկու տարբեր հասկացությունների մասին. թե ինչ է քաղաքականությունը, որի համապատասխան երկու տարբեր սահմանում կարող է լինել նաև, թե ինչ է ընդդիմությունը: Մի ձևակերպմամբ` դա այն ուժն է, որն առաջարկում է այլընտրանքային զարգացման ուղի, ունի հստակ ծրագիր, որը տարբերվում է իշխանության ծրագրերից, և գիտի այդ ծրագրի իրականացման ձևերը: Այդպիսի ընդդիմություն մենք իհարկե չունենք: Այն ընդդիմությունը, որ ունենք, այլընտրանք է այնքանով, որ հեռահար կամ մոտ նպատակ ունի հասնել իշխանության, և այդ առումով մենք, այո, ունենք ընդդիմություն: Իսկ թե այն գործնականորեն այլընտրանք է, թե ոչ, չգիտեն ոչ քաղաքացիները, ոչ ինքը` ընդդիմությունը: Շատ դեպքերում ինքը չի էլ կարող հստակ համոզված լինել, թե գալով իշխանության՝ արդյոք տարբերվելու է նախորդից: Հայաստանում ոչ մի ընդդիմություն չի կարող այդպիսի երաշխիք տալ, որովհետև ինքը կարող է ձգտել իշխանության՝ ինչ-որ մշուշոտ հույսեր կամ նպատակներ ունենալով, որ փոխելու է երկրի կյանքը, բայց հասնելով իշխանության` հանդիպի մի իրականության հետ, որը չգիտի ինչպես փոխել, և իներցիայով շարունակի նույնը, ինչ անում էին նախորդ իշխանությունները:

-Շատ է խոսվում տեքստերի բացակայության, գաղափարների բացակայության մասին, ասում են` եթե կա, ապա անկեղծ չի գրված: Արդյոք այդ տեքստերի խնդիր ունի Հայաստանը:
-Իհարկե ունի, և ինձ թվում է` գոնե դա գիտակցվում է: Ընդդիմությունը (ՀԱԿ-ն անվանեցինք հիմնական ընդդիմություն, երևի չենք կարող դրա հետ չհամաձայնել) հիմա փորձում է արդարադատության համակարգի բարեփոխումների հայեցակարգ ձևավորել, որն ուղեկցվում է տեքստերի ստեղծմամբ, բայց դեռ պետք է արդյունքը տեսնել: Նույնիսկ եթե դա հաջողվի, արդյոք դրանք կլինեն տեսակա՞ն տեքստեր, թե՞ կլինեն տեքստեր, որոնք հնարավորություն կտան Հայաստանում գործնականում լուրջ բարեփոխումներ իրականացնել: Եվ դա ընդամենը մեկ ոլորտ է, որտեղ ընդդիմությունը կարծես թե կենտրոնացել է և կառուցողական աշխատանք է կատարում, այն դեպքում, որ բոլոր բնագավառների համար պետք է այդ կարգի տեքստեր լինեն՝ և լավ մշակված, և իրականանալի, ոչ թե զուտ տեսական բնույթի: Խնդիրն այն է, թե որքանով են այդ տեքստերում ներառված մեխանիզմները, քաղաքական կամքը, պրակտիկ իրագործելու ունակությունը:

-2011-ին տեսակետ է հնչում, որ կորցրինք հաղթական մշուշը, և հիմա նոր բան պետք է առաջարկվի հասարակությանը:
-Քաղաքական վերլուծության առումով բավական հետաքրքիր տարի էր: Ես չէի ասի, թե քաղաքական ուժերն ինչ-որ բան առաջարկում էին հասարակությանը, և եթե նույնիսկ առաջարկում էին, ապա դա արվում էր միջնորդավորված ձևով: Այն «ստեղծագործական» քաղաքական աշխատանքը, որն իրականացվում էր, ես կասեի՝ 2011-ին հիմնականում իշխանական շրջանակներում էր տեղի ունենում, որովհետև հենց այնտեղ էր հասունացել գիտակցությունը (ուրիշների մոտ գուցե մինչ այդ էր ձևավորվել և իր սրությունը կորցրել, բայց իշխանության պատկերացումը հաստատ մշակվել և ձևավորվել է հենց 2011-ին), որ այսպես շարունակել չի կարելի: Այսինքն, այսօր սխալ կլինի ժխտել, որ այդ գիտակցությունը կա, և փոփոխությունները նախապատրաստելու առումով մեր իշխանություններն առաջին հերթին կողմնորոշված են միջազգային գործընկերների ուղղությամբ: Դա ենթադրում է, որ պետք է ապացուցել Եվրամիությանը, ԱՄՆ-ին, որ մենք որակապես այլ պետություն ենք ունենալու այս ընտրական ցիկլից հետո, որ այս ընտրությունները մեր նորագույն պատմության մեջ ամենաարդարը, մաքուրը և ամենաժողովրդավարականն են լինելու: Տարօրինակ է և ցավալի, բայց հանրության սպասումներն առավել հստակ և ազդեցիկ կերպով ներկայացված են միջազգային կառույցների կողմից, որոնք փաստորեն քիչ թե շատ արդյունավետ միջնորդի դեր են կատարում հայ հասարակության և հայոց իշխանությունների միջև: Այս պահին կարող եմ ասել, որ իշխանությունն Արևմուտքին համոզել է: Համենայն դեպս աշնան ընթացքում բազմաթիվ առիթներ եմ ունեցել մասնակցելու տարբեր քննարկումների, որտեղ եղել են և արևմտյան փորձագետներ, և´ արևմտյան բարձր պաշտոնյաներ, խոշոր քաղաքական գործիչներ, ովքեր ասում էին, թե այս պահին իրենք հակված ենք հավատալ ՀՀ իշխանություններին, քանի որ այնպիսի վճռականությամբ են ասում, թե փոխելու ենք ամեն ինչ, որ իրենց կողմից ուղղակի պարկեշտ չի լինի չհավատալ, և նաև, որ իրենք տեսնում են որոշակի փոփոխություններ 2011-ի ընթացքում:

-Պարոն Նավասարդյան, ընտրությունների ժամանակ դիտորդական առաքելություն իրականացնողները մեկ անգամ չէ, որ գալիս են և ասում, որ այս ընտրությունը մեկ քայլ առաջ է նախորդից: Այս խոսքերը միշտ էլ լսելի են, իշխանությունները միշտ էլ դիտորդների համակրանքը կարողանում են շահել, գնահատականը միշտ դրական է լինում:
-Ես չէի համեմատի նախորդ ընտրություններին դիտորդների տրամադրվածությունը այսօրվա տրամադրվածության հետ, և եթե Հայաստանի իշխանությունը ցանկանում է, որ դրական գնահատական լինի, պիտի գիտակցի, որ նախ ավելի խիստ են նայելու, և որպեսզի գնահատականը դրական լինի, փոփոխությունները պետք է ակնհայտ լինեն: Հարցն այն է, թե ինչպիսի փոփոխություններ կարձանագրվեն:

-Կարո՞ղ է ընտրակաշառք չտան:
-Առայժմ այն զարգացումները, որ տեսնում ենք, ցույց են տալիս, որ և լցոնումներ, և թվեր նկարել, և ընտրակաշառք (վերջինը միգուցե ավելի քիչ, քան նախորդ տարիներին) լինելու են, բայց մի բան կարող է փոխվել և ազդել դիտորդների, միջազգային կառույցների վրա, եթե դրանց չհետևեն բողոքի զանգվածային ակցիաներ: Այսինքն, եթե տեսնեն, որ ընտրությունների ընթացքը բնականաբար որակապես այլ չի կարող լինել, բայց կարող է քաղաքական համաձայնության հնարավորություն ընձեռել: Այսինքն, եթե բոլոր հիմնական մասնակիցներն ընտրական պրոցեսում գան որոշակի կոմպրոմիսի` ով ինչքան է ստանում, և այդ կոմպրոմիսը հանգեցնի նրան, որ չլինեն բողոքի խոշոր ակցիաներ, ապա միջազգային կառույցները դա որակական փոփոխություն կգնահատեն, անկախ նրանից`ինչպիսին կլինի բուն ընտրությունների տեխնոլոգիան:

-Ընտրության հնարավորություն հասարակությունն ունի՞ արդյոք: Նոր առաջարկ այդպես էլ չեղավ:
-Համաձայն եմ, որ նոր առաջարկ չկա, բայց հին առաջարկների հիման վրա էլ՝ ընտրություն կա: Ընտրության հնարավորություն ամեն դեպքում հասարակության համար կա, որովհետև քվեարկությունը շատ տարբեր գործոններով է իրականացվում. կամ դու անվերապահորեն վստահում ես որևէ քաղաքական ուժի և մինչև վերջ գնում ես նրա հետևից, կամ դու տակտիկական, մարտավարական ընտրություն ես կատարում` հաշվի առնելով, թե ինչպիսի ուժերի բաժանում ես ուզում տեսնել, ասենք, խորհրդարանում, որովհետև պարտադիր չէ, որ քո երազած քաղաքական ուժը անպայման ներկայացված լինի խորհրդարանում: Կարևորը՝ որ լինի հակակշիռ, քանի որ այդ դեպքում արդեն որոշակի բանավեճի, որոշակի կոմպրոմիսային կամ կոնսենսուսային լուծումների հույս կա: Այս առումով սա արդեն մեկ քայլ առաջ է այն իրավիճակի հետ համեմատած, որ ունեինք մինչև այսօր, երբ կոալիցիան միավորվել էր զուտ մասնավոր շահերի հիման վրա:

-Այսինքն` առաջընթաց կա՞:
-Առաջընթացի հույս կա: Հարցն այն է` արդյոք այդ հույսն իրականություն կդառնա: Սա կախված է այն բանից, թե հնարավոր քաղաքական կոմպրոմիսի արդյունքում արդյոք մենք խորհրդարանում կունենանք տարբեր ֆրակցիաներ, բայց իրականում մեկ կոալիցիա, որտեղ բոլորն իրար հետ կարողանում են պայմանավորվել, իրար հետ հարցեր են լուծում, գործարքներ կնքում՝ հասարակության շահերի հաշվին: Այդ պարագայում որևէ հույս չկա, բայց եթե քաղաքական համաձայնության դեպքում մենք ունենանք ֆրակցիաներ, որոնց մեջ առկա լինի քաղաքական ինչ-որ մրցակցություն, օրենսդրական հարցերի շուրջ բանավեճի ձգտում, ապա այստեղ արդեն շատ բան նորից կախված կլինի հասարակությունից` ինչքանով վերջինս կհետևի այդ պրոցեսին և իր ընտրյալներից՝ ԱԺ-ում ներկայացված ուժերից կկարողանա պահաջել, որ հանրային շահերն արտացոլված լինեն ընդունված որոշումներում:

-Հավատալ, որ օլիգարխներ չե՞ն լինի խորհրդարանում, չե՞ն սողոսկի:
-Սողոսկելու տարբերակներ միշտ էլ կլինեն, բայց հաշվի առնելով՝ ինչ են ակնկալում Հայաստանից միջազգային կառույցները, խորհրդարանում դեմքերը պետք է տարբերվեն այն դեմքերից, որ մենք տեսնում ենք այսօրվա կազմում: Ինչքանով կփոփոխվի՝ մեզ համար դեռ անհայտ հետաքրքիր պրոցես է. թե ում ծառայությունից կարող են հրաժարվել, ում ծառայությունից` ոչ: ՀՀԿ ցուցակում առաջին հերթին կլինեն այդ կարգի փոփոխություններ, բայց դա չէ, որ ինչ-որ բան է փոխելու, որովհետև նույնիսկ եթե խորհրդարանում ներկայացված լինեն մարդիկ, որոնք ունակ լինեն գրել օրենքներ, բայց օրենքների գաղափարական ուղղվածությունը ձևավորվի միևնույն, մեկ տեղում, ոչինչ էլ չի փոխվի: Կարևոր է ոչ այնքան դեմքերի, որքան քաղաքական համակարգի և հարաբերությունների փոփոխությունը:
Սիրանույշ Պապյան
«Լրագիր» 27-12-2011.