Ուր հասցրեց մեզ «գաղտնապահությունը»

Հարցազրույց փաստաբան Սեդա Սաֆարյանի հետ

- Դուք բանակայինների մահվան բազմաթիվ դեպքերով տուժողներին եք ներկայացնում: Ի՞նչ ընդհանուր գնահատական կտաք գործերի ընթացքի վերաբերյալ:

- Չէի ասի, թե գոհ եմ քննվող գործերի ճակատագրից: Մի լավ բան կա` զինդատախազը ավելի ուշադիր է զորամասերում տեղի ունեցած դեպքերի հետ կապված: Նա աշխատում է հենց առաջին օրը դեպքի վայր գնալ, սրտացավություն է դրսևորում, բայց կարծում եմ 100, կամ գոնե 80 տոկոսով բացահայտումների տոկոս նշելը նրա կողմից ճիշտ չէր: Համակարծիք եմ, որ Օհանջանյանի, կամ Արտակ Նազարյանի, կամ Վալերի Մուրադյանի գործերը բացահայտելը հեշտ չէ, բայց «որ սրտում տեղ լինի, պուլիկում յուղ կլինի»: Որոշ մարդիկ ընդունում են զինդատախազի աշխուժությունը, որոշները չեն ընդունում։ Կարծում եմ, մենք ոստիկանության համակարգի, զինդատախազության, քննչական վարչության, դրանց համատեղ աշխատանքի և միմյանց մեթոդը ընդունելու խնդիր ունենք։

- Բանակում տիրող մթնոլորտը լուսաբանելը կարո՞ղ է հայրենասիրության պակասի մասին վկայել:
- Դա ավելի մեծ հայրենասիրություն է, դրա դժվարությունը կլինի մեկ-երկու տարի, և բոլորը կհասկանան, որ կոծկվող բան չի լինելու։ Հետո, 18-20 տարեկան տղան մահվան զգացողություն չունի: Բայց երբ լսում է, որ մեկը մի տեղ մահացել է, և նույնատիպ վերաբերմուքն կա իրենց զորամասում, ինքն իրեն չափավորում է: Տպավորություն կա, որ զորամասը փակ զոնա է, որ պետք չի զորամասի գաղտնիքը դուրս գա, բայց զորամասի գաղտնիքը պիտի վերաբերվի սպառազինությանը, պետական խնդիրներին: Հարաբերությունների մեջ ի՞նչ պետական գաղտնիք:
Եթե զորամասի հրամանատարի աչքի առաջ տեղի է ունենում դեպք, նա երեսը թեքում է, որ չտեսնի, ուրեմն, պետք է ծնողը միջամտի, լրագրողների քննարկման առարկա դառնա: Տեսեք, թե ուր հասցրեց մեզ “գաղտնապահությունը”. բանակում սպանություններն ու ինքնասպանությունները քանակով համարյա հավասար են պատերազմի զոհերին։ Դա նորմալ իրավիճակ չէ մի երկրի համար, որն այսքան քիչ զինվոր ունի։ Մյուս կողմից, միայն բարձրաձայնելը բավարար չէ առողջ բանակ ունենալու համար: Հասկանում եմ, որ յուրաքանչյուր մահից հետո պաշտպանության նախարարն իրեն վատ է զգում, բայց գտնում եմ, որ նրա ձեռքին կան լծակներ, որոնք ճիշտ պետք է օգտագործվեն: Պաշտպանության նախարարի, զինդատախազի կանխարգելիչ գործունեությունն ավելի մեծ պետք է լինի:
- Հիմնավո՞ր եք համարում տեսակետը, թե Սեյրան Օհանյանը կաշկանդված է որոշ հրամանատարների վարքագիծը վերահսկելու հարցում:
- Նախարարը շատերի հետ մարտական ուղի է անցել, և իրեն ինչպես կվնասի ավանդական կապը, այդպես էլ կօգնի, որ այդ մարդկանց վարքագիծը զորամասում ինքն ամբողջական պատկերացնի։ Երևի, իրենք պետք է հարց տան, թե ինչու մի զորամասում սպանություններ չեն լինում, իսկ մյուսներում դեպքերը կրկնվում են, ինչպես «Եղնիկներում», որը չարիք է դարձել։

- Վերջերս Դուք կոշտ հայտարարություններ եք արել, կապված Ղարաբաղում ծառայության կարգի հետ, որոնք շատերը “երևանցի-ղարաբաղցի” տարանջատման կոնտեքստում ընկալեցին և վիրավորվեցին:
- Ես ասել եմ, թող ղարաբաղցի զինվորներն էլ գան Երևանի կենտրոնում ծառայեն, հավասարություն և հակակշիռ ապահովվի, որովհետև ղարաբաղցի սպաներն այնքան էլ բարյացակամ չեն ընդունում Երևանից գնացած զինվորներին։ Եկեք սիրուն բաներ ասենք, “Ղարաբաղը մերն է”, բայց ունենանք փաստ, որ մեր մեջ տարանջատման վիճակ կա։
Ես մեծ եմ տարիքով և կարող եմ հասկանալ անարդարությունը, բայց 18-19 տարեկան երեխեքին լավ չի ասել. «Կյանքն անարդար է: Ոչինչ, դրա հետ էլ համակերպվեք”: Կամ, այստեղից գնացած զինվորներին տեսակցելու մեկնած ծնողների հոգում շատ լուրջ վիրավորանք կա: Երևանից, Արթիկից, Տավուշից կարող են գնալ-հասնել Ղարաբաղ, և բացարձակ հարգանք չլինի նրա նկատմամբ: Ծնողը գիշերով ճամփա է ընկնում, որ առավոտյան 7-ին այնտեղ լինի, բայց երեկոյան 7-ին նոր թույլ են տալիս, որ իր տղային 1-2 ժամ տեսնի: Ես շատ ծնողներից եմ սա լսել: Անվանական եթե ասեմ, զինվորն այնտեղ խնդիր կունենա։ Նախարարը մի անգամ հորդորեց, որ գնացածներին ուշադիր լինեն, բայց դա չի կատարվում: Այս կոշտությունից բանակը չի շահում, բայց կոտրում են և զինվորին, և ծնողին: Խիստ կարգուկանոն չի նշանակում անմարդկային վերաբերմունք:

- Ձեր պաշտպանյալները`տուժողների իրավահաջորդները դժգոհ են քննություններից և դատաքննություններից: Ո՞րն է ամենամեծ պատճառը:
- Զինվորների կախյալ և կաշկանդված վիճակը, որը գրեթե անհնար է դարձնում մահվան դեպքերի օբյեկտիվ քննությունը: Եթե ուզում են զինվորին պատժեն, սպայական կազմը միասնական ցուցմունք է տալիս այդ զինվորի դեմ, բայց նա չի կարող վկայակոչել իր զինվոր ընկերներին, որովհետև նրանք ճշմարտությունը չեն կարող ասել: Արդյունքում մենք գործ ենք ունենում ինչ-որ ցուցմուքների հետ, որոնք “պադդերժկայի” սկզբունքով տրվել են, և անպաշտպան զինվորի հետ: Այսինքն, քրեական գործը վերածվում է թիմային աշխատանքի։ Օրինակ, դատարանի դահլիճ է գալիս Արտակ Նազաարյանի գործով վկան և չի կարողանում վերարտադրի իր իսկ ցուցմունքները։ Մեկի ցուցմունքը վերցնում են, մնացածի ցուցմունքներին հարմարեցնում, մի հատ էլ վարկած են մշակում ու դուրս չեն գալիս դրանից։ Դրա համար պետք է ոչ թե գիծ գծեն ու այդ գծով գնան, այլ գործը քննեն, տեսնեն, վերջում ինչ է ստացվում։ Դա քո ուզածը կարող է չլինել, ընկեր քննիչ։

-Ինչո՞ւ երբեք չեն պատժում զորամասերի ղեկավար անձնակազմին, այլ հիմնականում զինվորներն են դատվում:
- Երբ խոսքն այս մասին է, ես շատ պաշտոնյաներից եմ լսել պատճառաբանություն, որ եթե ամեն մի մանրուքի համար հրամատարությանը պատժեն, բոլորը կպատժվեն։ Այդ դեպքում, հատուկ դպրոց բացեք, հրամանատարներին տարեք, նոր տողից, առաջին դասարանից սովորեցրեք: Եթե հրամանատարը մասնակցել է պատերազմին, չի նշանակում, որ նա խաղաղ պայմաններում էլ կարող է լավ հրամանատար լինել: Եթե գտնում եք, որ այդ հրամանատարը կարող է աշխատել, հոգեբանական աշխատանք տարեք նրա հետ, որովհետև պատերազմ տարած տղաները հեշտ չեն խաղաղ պայմաններին ադապտացվում։ Մենք չենք կարող մի կողմ շպրտել նրանց վաստակը: Բայց պետք է հատուկ մոտեցում նրանց ցուցաբերել: Նախ, ճշտեք ձեր հրամանատարները բոլո՞րն են լիարժեք առողջ, իրավունք ունե՞ն այդքան զինվոր ունենալ, կարո՞ղ են շփվել այդքան զինվորների հետ, թե՞ նրանց նյարդերը տեղի են տալիս, և այդ նյարդերով էլ կառուցվում է բուրգից մինչև ստորադաս հարաբերությունը։ Եթե տան պապան ու մաման ջղային են, ներվային են, այդ տանը հանդարտություն չի լինի։ Եկեք փոքրիկ ընտանիքի պես պատկերացնենք բանակը, և ամեն ինչ իրենց տեղը կընկնի։ Մեր հրամանատարները կռիվն իրենց դրոշակ դարձրած, ոնց ուզում են, ուրիշի երեխեքի հետ վարվում են, քանի որ նրանք մեծ ծառայություն ունեն մատուցած հայրենիքին։ Հրամանատարները պիտի ուրիշի երեխին իրենց երեխու նման սիրել իմանան:

- Այս տարի Դուք քննիչների դեմ հայցեր ունեցաք, որոնք մերժվեցին: Ինչպե՞ս եք մեկնաբանում արդարադատության մարմինների այս կեցվածքը:
- Դրանով հավանություն տվեցին այն քննիչներին, որոնք կշարունակեն փչացնել քրեական գործերը և այդ գործերով ողջ պատասխանատվությունը կթողնեն գուցե մի քիչ ավելի բարեխիղճ քննիչի ուսերին։ Քննիչների մեջ կան տղաներ, որոնց համար ցավ է այս գործերն այս կարգով փակելը։ Նաև իրենք մասնավոր զրույցներում խոստովանում են, որ եթե գործը այսպես չտարվեր, հավանաբար այսպիսի ելք չէր ունենա։ Բայց նրանք էլ պատմության անիվը հետ տալու ուժ չունեն, և Ռեմբոներ չեն, մանավանդ Հայաստանի պայմաններում: Նրանք շատ ավելի կաշկանդված են, քան թվում է, որովհետև գործում է մեկ անձի տեսակետը։ Բանակը նայվում է որպես փակ համակարգ, որպես գաղտնի տարածք, որի թերությունների մասին բարձրաձայն խոր քննարկումներ չենք կարողանում անել, որովհետեև հասնում ենք նրանց, ովքեր շատ բարձր են կանգնած, և հենց այդ անուններով, այդ մարդկանց բուն գործելակերպով է բանակը արատավորվում, ովքեր որոշակի սպանությունների հետ կապված իրենց անունը թողել են այդ սպանությունների տակ, և ուզում եմ, որ մի օր հասկանան, որ պատասխան են տալու: Այսօր նրանք հզոր են, որովհետև իրենց հովանավորողներ կան: Կարծում եմ, քանի մահկանացու ենք, այդ մասին պետք է մտածել։

- Ի՞նչ կցանկանայիք մեր ժողովրդին Նոր տարում:
- Ես շատ լացել եմ զինվորների համար և այն մայրերի, ովքեր այսօր ինձ մոտ են գալիս: Կուզեմ, որ զոհեր էլ չունենանք, որ զինվորի մատը փուշ չմտնի:

Սյուզան Սիմոնյան