Ես ամաչում եմ

Վոլֆգանգ Էֆենբերգերը գերմանացի հրապարակախոս է, մի շարք մենագրությունների, այդ թվում` Pax american, ԱՄՆ իշխանական հիմնասյուները, Ամերիկայի դարը երկհատորյակի հեղինակն է: Օրերս Վոլֆգանգ Էֆենբերգերը, այցելելով Երեւան, դասախոսություններով հանդես եկավ ՀՀ ԳԱԱ արեւելագիտության ինստիտուտում եւ Հայաստանի Գերմանական համալսարանում: Նրա հետ հարցազրույցը ներկայացնում ենք ստորեւ:

- Պարոն Էֆենբերգեր, պատմության մեջ շատ քիչ է պատահում, որ զոհն ու դահիճը, ինչպես հայերը եւ թուրքերն են, ապրեն միմյանց հարեւանությամբ: Այս առումով ինչպե՞ս եք պատկերացնում հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավման հեռանկարը եւ հնարավոր համարո՞ւմ եք երկու ժողովուրդների հաշտեցումը:
- Հարաբերությունների բարելավումն անհրաժեշտ է եւ կարող է նպաստել երկու ժողովուրդների հաշտեցմանը: ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամայի հրաժարվելը ապրիլի 24-ի առթիվ «ցեղասպանություն» բառն անվանելուց, ցույց է տալիս, որ երկար ճանապարհ կա անցնելու մինչեւ հաշտեցման հասնելը:

- Սակայն հենց Թուրքիայում վերջին տարիներին գտնվեցին լրագրողներ, գրողներ, իրավապաշտպաններ, որոնք բարձրաձայնեցին հայերի ցեղասպանության մասին եւ ենթարկվեցին հետապնդումների, նրանց դեմ հարուցվեցին քրեական գործեր: Սա չի՞ նշանակում, որ թուրք մտավորականության շրջանում սկսել են ջարդվել կարծրատիպերը:
- Գերմանական Բունդեսթագում, երբ ցուցադրվեց հայոց եղեռնի մասին պատմող «Աղետ» ֆիլմը, բուռն դիմադրության հանդիպեց թուրքական կողմից: Գերմանական կառավարությունն ու Բունդեսթագը առայժմ վարանում են հայերի կոտորածները ցեղասպանություն անվանելուց: Բեռլինի քաղաքապետը 2001 թ. ապրիլի 24-ին խաչքար կանգնեցրեց` նվիրված ցեղասպանության զոհերի հիշատակին: Դա նույնպես հարուցեց թուրքական կողմի դժգոհությունը: Այդ բողոքն ուղղված էր Գերմանիայի կառավարությանը: Թուրքիայի եւ Գերմանիայի կառավարությունները հարյուր տարուց ավելի է, ինչ համագործակցում են: Նրանք գրեթե դաշնակիցներ են: Եվ այդ հանգամանքը բարդություններ է ստեղծում գերմանական կողմի համար` ավելի ռեալ նայելու ցեղասպանության հարցին:

- Դուք Ձեր ելույթում նշեցիք, որ ամաչում եք, որ Գերմանիայի կառավարությունը Օսմանյան կայսրությունում 1915 թ. հայկական ջարդերը չի անվանում ցեղասպանություն: Գերմանիայում մե՞ծ թիվ են կազմում այն մտավորականները, որոնք պահանջում են հայկական ջարդերն անվանել ցեղասպանություն:
- Այո, ես այդ մասին հայտարարել եմ, քանի որ գերմանական կառավարությունը դաշնակից է Թուրքիային: ԱՄՆ-ն եւս պաշպանում է Թուրքիային: Թուրքիան մտնում է ՆԱՏՕ-ի կազմի մեջ: Այսպիսով, ստեղծվել է մի համակարգ, որը ճնշում է եւ թույլ չի տալիս բարձրաձայնել ցեղասպանության մասին: Նրանք Թուրքիային դիտարկում են որպես ռազմական, աշխարհաքաղաքական պլացդարմ: Այդ իսկ պատճառով էլ ես ամաչում եմ, որ Գերմանիան չի կարողանում դուրս գալ այդ համակարգից եւ բարձրաձայնել այն ամենի մասին, ինչը բոլորս գիտենք: Գերմանիայում կան մարդիկ, որոնք թվում է, ընդունում են իրականությունն այնպես, ինչպես որ եղել է: Սակայն նրանք չեն փորձում արտահայտել Գերմանիայի կառավարության կարծիքից տարբերվող կարծիք: Նրանցից մեկը գերմանացի հայտնի գրող, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Գյունթեր Գրասն է: Անցյալ տարի, ապրիլին, Ստամբուլում, «Եվրամիության երկրների գրականությունը Թուրքիայում եւ թուրքական գրականությունը Եվրամիության երկրներում» խորագրով կազմակերպված միջոցառման ժամանակ մասնակցում էին նաեւ Գյոթեի ինստիտուտի եւ այլ կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, որոնց նպատակն էր Թուրքիային մոտեցնել Եվրամիությանը: Գյունթեր Գրասը հնչեցրեց հետեւյալ հարցը` երբ կգա այն ժամանակը, երբ կարծարծվի հայերի նկատմամբ կատարված չարագործությունների հարցը: Գրասն ասաց հետեւյալը. «Անցյալի հաղթահարումը կամ անցյալի սխալների հաղթահարումը կլինի այն ճանապարհը, որը կտանի դեպի Եվրամիություն»: Սակայն նա իր ելույթների ժամանակ գիտակցաբար խուսափել է «ցեղասպանություն» բառից: Նա ասել է, թե գլխավոր խնդիրն այն չէ, թե ինչպես կանվանվեն հայկական կոտորածները, այլ այն, որ թուրքերն ընդունեն, որ չարագործություն եղել է: Նա նաեւ նշել է, որ Թուրքիան ինքը պետք է որոշի, թե ինչ անուն է տալու այդ չարագործություններին: Գրասի այդ ելույթը ներկայացվեց որպես խիզախ քայլ:

- Դուք նշեցիք նաեւ, որ գերմանական կրթական հաստատություններում ընդունված չէ կարդալ Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը: Ասել է թե` ցեղասպանության մասին պատմությունը փորձում են ներկայացնել լղոզվա՞ծ:
- «Մուսա լեռան քառասուն օրը» արգելված չէ Գերմանիայում, այլ աշակերտների համար պահանջված գրականության ցանկի մեջ չի մտնում եւ քննարկման թեմա չի դառնում: Գերմանիայում քննարկվող թեմա է Հոլոքոստը` հրեաների ցեղասպանությունը: Այնտեղ հուշարձաններ են կանգնեցնում, գերմանական կառավարությունը եւ հասարակությունը ճանաչում է այն, սակայն հայերի ցեղասպանության մասին խոսք չկա: Հայերի ցեղասպանությունից մինչեւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմն ընկած շրջանը կարճ ժամանակահատված է, որից պետք է հետեւություններ անել: Գերմանական կայսրությունը կարող էր այն ժամանակ միջամտել, որ այդ ամենը չպատահի: Ես մարդկային տառապանքների մասին սկսել եմ խորությամբ մտածել Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպն ընթերցելուց հետո: Ես կարծում եմ` պետք է հասնել այն բանին, որ հաղթանակի մարդկայնությունը:

Թագուհի Հակոբյան