Արման Մելիքյան. «Պետության մակարդակով պետք է ձևակերպել` Ղարաբաղը Հայաստանի մա՞ս է, թե՞ անկախ պետություն»

-Պրն Մելիքյան, ըստ ձեզ` նոյեմբերի 2-ին Մոսկվայում ստորագրած հռչակագիրը որևէ բան փոխե՞ց կամ կփոխի՞ Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցում:

Նախ` Հռչակագրի ստորագրման պատճառների մասին ասեմ, որ այն անհրաժեշտ էր ոչ այնքան Հայաստանին, որքան Ռուսաստանին: Ռուսաստանը Վրաստանի հետ ունեցած պատերազմից հետո կարիք ուներ իր վարկանիշը վերահաստատելու և միջազգային հանրությանը ներկայանալու որպես տարածաշրջանում խաղաղապահ, խաղաղասեր պետություն: Այս խնդիրը բարեհաջող լուծեց:

-Այսինքն` մենք ոչ մի օգուտ չքաղեցի՞նք այդ Հռչակագրից: Մենք դրանից վնասվեցինք հենց միայն այն պատճառով, որ հռչակագրին որևէ կերպ չմասնակցեց Ղարաբաղը: ԼՂՀ-ն դուրս մղվեց այս ստորագրումից, և դա էր պատճառը, որ Ադրբեջանը` հանձին Ալիևի, սկսեց խոսել այն մասին, որ Հռչակագրի ստորագրումով Հայաստանը ճանաչել է իրեն որպես միակ հակամարտող կողմ: Սա իրական քարոզչություն է, որը ադրբեջանական կողմը իրականացնում է հաջողությամբ, իսկ հայկական կողմը չի անում:

-Ըստ Ձեզ` եթե Հայաստանի նախագահի փոխարեն հռչակագիրը ստորագրեր ԼՂՀ նախագահը, ի՞նչը կփոխվեր այս գործընթացում: Դա կհամապատասխաներ կոնֆլիկտի իրական ձևաչափին: Դա կզրկեր Ադրբեջանին կոնֆլիկտի էությունը խեղաթյուրելու հնարավորությունից: Հայաստան-Ադրբեջան ձևաչափում Ադրբեջանը խնդիրը ներկայացնում է այնպես, որ Հայաստանը հարձակվել է, Ադրբեջանի խաղաղ բնակիչներին զրկել է իրենց հայրենի օջախներից, վտարել է մի հսկայական տարածաշրջանից և հիմա, որպես քաղաքակիրթ երկիր, պետք է ճանաչի իր գործած սխալները, հետ քաշվի և փոխհատուցի վնասները, աջակցի ադրբեջանցիների վերաբնակեցմանը իրենց նախկին բնակավայրերում և այլն: Մինչդեռ իրականությունը այդպիսին չէ: Բռնի զանգվածային տեղահանումների պրակտիկան առաջինը կիրառեց Ադրբեջանը 1988 թ. սումգայիթյան դեպքերից սկսած, բարեհաջող ավարտեց 1990 թ.` Բաքվի հայության արտաքսումով և մասնակի ոչնչացումով, այնուհետև պատերազմական գործողություններ ծավալեց Ղարաբաղի դեմ, որի արդյունքում էլ փոխվեցին ԼՂՀ փաստացի սահմանները, որոնք ամրագրվել են նաև Ղարաբաղի Սահմանադրությամբ: Իրողությունը սա է: Դժբախտաբար, եթե չլինեին գերտերությունների էական շահերը այս տարածաշրջանում, գուցե Հայաստանը, ԼՂՀ-ն և Ադրբեջանը հնարավորություն կստանային ավելի հանգիստ լուծել խնդիրը, իրավահավասար հիմունքներով և արդարության սկզբունքները որպես ուղենիշ ունենալով:

-Այսինքն` մի կողմից մենք ուզում ենք, որ հարցը բարձրանա միջազգային հանրության առջև, մյուս կողմից` մենք չենք ուզում, որ գերտերությունները միջամտեն այս գործին, այդպե՞ս է ստացվում: Մենք ուզում ենք, որ հարցը ունենա իրավական և արդարացի լուծում: Այդ լուծմանը սովորաբար մասնակցում են տարատեսակ միջազգային կառույցներ, այդ թվում նաև գերտերություններ: Մեր տարածաշրջանում բախվում են գերտերությունների շահերը, մեր խնդիրը հետևյալն է. մենք պետք է կարողանանք ապահովել մեր գոյությունը մեր հայրենիքում, սա նվազագույն խնդիրն է, որ մենք պետք է անենք: Մենք պետք է կարողանանք նաև քաղաքական լուծումը գտնել, որոնք պատերազմի ընթացքում գտնվել են:

-Կնշե՞ք այն հստակ քայլերը, որոնք այսօր պետք է արվեն ԼՂՀ հիմնախնդիրը կարգավորելու և արդյունքի հասնելու համար: Ոչ, չեմ նշի, որովհետև մենք պատրաստում ենք ծրագիր, որը պարունակում է այդ քայլերը, բայց դա այս պահին հրապարակման ենթակա չէ: Ծրագիրը կարող է իրականացվել գործադիրի կողմից: Այսօր այդ ծրագրի մասին խոսելը դեռ վաղ է:

-Իսկ ի՞նչ եք առաջարկում Դուք: Մենք պետք է շատ լուրջ ուշադրություն դարձնենք ադրբեջանահայ փախստականների հիմնախնդրին, ազատագրված տարածքները որպես փոխհատուցում տրամադրելու խնդրին, և այստեղից մի շարք խնդիրներ կան, որ պետք է լուծել, այդ թվում նաև ԼՂՀ «Քաղաքացիության մասին» օրենքի ընդունումն է և Հայաստանի կողմից ԼՂՀ ճանաչման գործընթացի սկզբնավորումը, որովհետև դա կարող է որոշ ժամանակ տևել: Պետք է փորձենք ներգրավել տարբեր պետությունների:

-Ո՞ր պետությունների մասին է խոսքը: Դա կարող են լինել ինչպես դեռևս չճանաչված պետությունները, որոնք ճանաչման կարիք ունեն, այնպես էլ մասնակիորեն ճանաչված պետությունները, և այն պետությունները, որոնք իրենք են շահագրգռված ճանաչել չճանաչված պետությունները, բոլորի հետ անհրաժեշտ է աշխատանք տանել:

-Վերջերս անընդհատ շրջանառվում են «Մադրիդյան սկզբունքներն» ու փոխզիջման գաղափարները: Ըստ Ձեզ` առավելագույն և նվազագույն զիջումները որո՞նք պետք է լինեն: Երբ խոսում ենք փոխզիջման մասին այս հակամարտության կոնտեքստում, դա խաբկանք է: Իրականում այստեղ չեն կարող լինել փոխզիջոմներ: Ադրբեջանը երբևէ չի ճանաչի ԼՂՀ-ի անկախությունը ներկայիս սահմաններում կամ անգամ երկու, երեք շրջանի վերադարձի պայմաններում: Ադրբեջանական կողմի որոշ գործողությունների համալիրը ցույց է տալիս, որ նրանք փորձում են Ղարաբաղից կորզել համաձայնությունն այն բանում, որ Հայաստանն ագրեսոր է, իսկ Ղարաբաղի ժողովուրդը ենթարկվել է ոչ ցանկալի ազդեցության Հայաստանի կողմից: Նրանք ոչինչ չեն պատրաստվում զիջել, միայն փորձում են կորզել: Խնդիրն այլ է, ժամանակի ձգձգումը ու տարածքները չվերաբնակեցնելը մեր դեմ է աշխատում և բխում է Ադրբեջանի շահերից: «Մադրիդյան սկզբունքները» հին եղածի նոր անվանումն է, մեծ հաշվով` այնքան ժամանակ, որքան մենք չենք կարողանում ձևակերպել մեր պահանջներն ու շահերը, այդքան ժամանակ մեզ կհրամցնեն բազմաթիվ սկզզբունքներ: Մենք պետության մակարդակով չենք կարողանում ձևակերպել, թե Ղարաբաղը, վերջապես, Հայաստանի մա՞ս է, թե՞ անկախ պետություն: Առ այսօր կան երկակի չափանիշներ: Ղարաբաղը Հայաստանի մաս չէ: Եթե մասը լիներ, կապահովեր սոցիալական, իրավական, տնտեսական միատարրությունը: Ես վստահ եմ, որ եթե Հայաստանը ճանաչի Ղարաբաղը, մենք կկարողանանք օրինական հիմունքներով հայաստանյան զորախումբ պահել Ղարաբաղում, եթե անվտանգությունը դա պահանջի: Մենք կկարողանանք լեգալացնել մեր փոխհարաբերությունները բոլոր ոլորտներում:

-Ըստ Ձեզ` ինչքա՞ն կտևի ճանաչման գործընթացը: Կարծում եմ` կես տարուց մինչև մեկ տարվա ընթացքում այդ գործընթացը կարելի է ավարտին հասցնել:

-Վերջերս ասուլիսի ժամանակ Դուք հայտարարեցիք, որ Ղարաբաղյան հիմնախնդրի լուծումը նաև կախված է հայաստանյան ներքաղաքական իրավիճակից, և հարկավոր է սերնդափոխություն կատարել: Դուք ինչպիսի՞ սերնդափոխություն նկատի ունեիք: Գաղափարական սերնդափոխություն նկատի ունեի: Հին մոտեցումները, որոնք որդեգրվեցին 90-ականների սկզբներից, մեզ բերեցին մի հանգրվանի, որը բավարար չի կարող համարվել: Վերջիվերջո, իմ արծարծած փախստականների խնդիրը անտեսվեց հենց այն ժամանակ: Իսկ դա անմիջապես անհավասարակշռություն մտցրեց հակամարտության գործում, որից Ադրբեջանը կարողացավ օգտվել: Պաշտպանվողի վիճակից մենք վերածվեցինք ագրեսորի վիճակի, ինչը չի համապատասխանում ճշմարտությանը և պետք է մերժվի: Հին սերունդը պետք է ասպարեզը զիջի: Դա վերաբերում է բոլոր նրանց, ովքեր որոշումներ կայացնելու իրավունք ու հնարավորություն են ունեցել անցյալ տարիների ընթացքում: Նրանք, ովքեր նախագահական ընտրությունների ժամանակ եղել են նախագահի թեկնածուներ, մեծ հաշվով կուտակել են բավական լուրջ բացասական լիցքեր, որը բացասաբար է անդրադառնում հասարակություն-իշխանություն փոխհարաբերությունների ամբողջ դաշտի վրա: Արդեն պարզ չէ, թե քաղաքական տարաձայնություննե՞րն են բերել անձնական հակակրանքի, թե՞ անձնական հակակրանքն է հիմք դարձել, որ ծագեն անհաղթահարելի քաղաքական տարաձայնություններ:

-Ի՞նչ չեն անում այսօրվա մեր իշխանությունները, որը, ըստ Ձեզ, պիտի անեին: Նախանձախնդիր չեն ճշմարիտ լինելու մեջ: Նրանք պատրաստ չեն ընդունել իրենց սխալները, իրենց համար ոչ ցանկալի ճշմարտությունները: Բայց դա ևս այս 20 տարիների երկրի զարգացման արդյունքն է, որը բոլորիս մեղքն է:

-Ի՞նչ եք կարծում, «Հանրաքվեի մասին» օրենքը կնպաստի՞ ժողովրդավարական հասարակարգի ստեղծմանը: Բոլոր օրենսդրական փոփոխությունները զուտ ծխածածկույթի դեր են կատարել, այս փոփոխությունները էական նշանակություն չեն ունենա, գուցե դա ավելի հեշտ կդարձնի իշխանության համար հանրային կարծիքը իր ուզած նպատակներով օգտագործելու համար, բայց մեր պայմաններում այս կարգի փոփոխությունները, անշուշտ, ժողովրդավարացման նոր լիցք չեն տալու:

-Չափսոսացի՞ք, որ մասնակցեցիք նախագահական ընտրություններին, հետո դուրս եկաք պետական կառավարման համակարգից: Ես չեմ համարում, որ դուրս եկա, ես զբաղվում եմ այն խնդիրներով, որոնք համարում եմ հրատապ և, ըստ իս, շատ կարևոր է ձևավորել հանրային կարծիքը, որը կնպաստի իմ առաջարկած մոտեցումների կյանքի կոչմանը: Եթե մոտեցումները կենսունակ են, հանրային կարծիքը կձևավորվի: Սա նպատակ է, և ես ոչ միայն չեմ ափսոսում, համարում եմ, որ այս ճանապարհը առավել արդյունավետ է: Դույզն անգամ չեմ ափսոսում, որ հրաժարական տվեցի իմ պաշտոնից, այս կարգավիճակը ինձ ազատ գործելու հնարավորություն տվեց: Այն, ինչը ես այս տարիների ընթացքում փորձում էի անել որպես արտաքին գործերի նախարար Ղարաբաղում, հետո` որպես նախագահի խորհրդական, ըստ էության, շատ կարճ ժամանակահատվածում կարողացա անել նախընտրական և հետընտրական շրջանում:

-Իսկ կա՞ ինչ-որ բան, որ դուք ցանկացել եք անել, բայց չեք արել Ձեր պաշտոնավարման տարիներին: Ես շատ ափսոսում եմ, որ այն ժամանակ մենք չհասցրեցինք ընդունել «ԼՂՀ քաղաքացիության մասին» օրենք: Դա այսօրվա մեր գործը շատ կհեշտացներ: Դա օրակարգային եմ համարում և հարցի լուծման համար շատ կարևոր: Օրենքի դրույթներից մեկն այն էր, որ ադրբեջանահայությունը ԼՂՀ քաղաքացիություն ստանալու համար որևէ խոչընդոտ չէր կարող ունենալ: Պարզապես ճանաչվում էր այդ մարդկանց քաղաքացիությունը և վերջ: Մենք պարզապես ուշացրեցինք:

Հարցազրույցը` Քրիստինե Աղալարյանի Hetq. 6-12-2008