ՈՒՄ Է ԾԱՌԱՅՈՒՄ ԱՅՍ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղասի Թադևոսյան. Ազգագրագետ .”Ես գիտնական եմ ու նաև դասախոս: Շատ եմ սիրում դասախոսել, եթե նպատակ ունեցող ուսանողներ եմ ունենում”: -Շատերը, խոսելով այսօրվա մեր կարևորագույն խնդիրներից, նշում են, որ դրանք ներքին խնդիրներն են, որ իրավիճակի փոփոխություն չկա և այլն: Դուք ի՞նչ կասեք այդ կապացությամբ: -Իրականում հրատապ խնդիրներ շատ կան, սակայն հիմնական խնդիրները ծագում են այն հարցից, թե իրականում ում է ծառայում այս պետությունը: Շատ ակտուալ հարց է. ոմանք գտնում են, որ Հայաստանի հայերի համար է, ոմանք գտնում են` աշխարհի հայերի համար է, բայց եթե անկեղծ լինենք, մեր պետությունն իր բովանդակությամբ Հայաստանում ապրող բնակչության համար դեռ չի ընկալվում, այն պատճառով, որ պետությանը մեր ժողովուրդը դեռևս մոտենում է մեխանիկորեն: Եվ, իմ կարծիքով, այսօր մեր ամենամեծ խնդիրը մեր պետությանը բովանդակություն տալն է: Մենք 1991 թվականին ստեղծեցինք պետության կաղապարը, ֆորման, այսինքն` ձևական կողմը: Լայն առումով բնական է, որ երբ ինչ-որ բանի ձև ես ստեղծում, հետո այն բովանդակություն է ստանում: Բայց ցավոք, այն բովանդակությունը, որը ստեղծվել է մեր պետության կերպի տակ, մեր պետության գիտակից բնակիչների մեծամասնության սրտով չի: Կյանքը ցույց է տալիս, որ եթե բովանդակությունը չի համապատասխանում ձևին (այս դեպքում պետությանը), ապա այդ պետության բնակիչները գոնե փորձում են ձևը փոխել կամ նոր բովանդակություն տալ: Հիմա մենք այդ պրոցեսների մեջ ենք: -Փաստացի, այս տարիներին մեր ոչ մի իշխանություն չգիտակցե՞ց ձևին բովանդակություն հաղորդելու անհրաժեշտությունը: -Եթե նման խնդիր դրվեր իշխանությունների կողմից` սկսած 1991-ից, մենք այսօր գոնե թղթի վրա կունենայինք երկրի զարգացման ռազմավարություն, մենք կունենայինք ռազմավարական նպատակադրումներ. օրինակ` ինչպիսի պետություն ենք մենք ուզում ունենալ: Այս հարցը պետք է դրվեր հենց 1991-ին, և այդ հարցի պատասխանը գոնե թղթի վրա պետք է գրվեր: Այս հարցը չի դրվել ընդհանրապես: -Ինչպիսի՞ պետություն եք Դուք պատկերացնում: -Ես հստակ պատկերացում ունեմ այդ մասին: Իմ կարծիքով, պետության նպատակը մեր ժամանակներում (եթե չենք խոսում ֆեոդալական դարաշրջանի մասին) մեկն է` մարդու համար ինքնաիրացման հնարավորությունների ու ազատությունների ձևավորումը: Եվ այդ հնարավորություններն ու ազատություններն անսահման են: Մեր պետությունն իր ողջ գոյության ընթացքում կարող է անընդհատ ու անընդհատ կատարելագործել դրանք: Ինչու եմ ես սա շատ կարևորում, որովհետև միայն մարդու հնարավորությունների ու ազատությունների ընդլայնումն է, որ ստեղծում է պայմաններ մարդու ստեղծագործական ներուժը, ունակությունները զարգացնելու, կյանքում այդ ունակություններն իրացնելու համար: Ի վերջո, մարդկային երջանկության հիմքը ինքնաիրացումն է: Ես կարծում եմ, որ եթե մենք ունենայինք նման պետություն, ապա մենք շատ արագ կարող էինք դառնալ աշխարհի ամենահզոր և զարգացած պետություններից մեկը: -Ինչո՞ւ չունենք, որովհետև այդ ներուժը չունե՞նք: -Դա մի քանի դրդապատճառ պետք է ունենա, այսինքն` նման հույս ունենալու համար պետք է հիմքեր ունենալ: Այդ հիմքերը կառավարող էլիտան և ընդհանրապես էլիտաներն են: Երբ նայում ենք մեր կառավարող էլիտային, տեսնում ենք, որ նրանց դիապազոնը չափազանց նեղ է: Իրենք չեն գործում այսօրվա քաղաքակիրթ աշխարհից եկող ազդակներով`մշակութային, բիզնես և կամ կառավարման հարթություններում: Մեր կառավարման կուլտուրան չափազանց ցածր է: Այսօրվա այսպես կոչված վերնախավը զուրկ է պատասխանատվության ու առաքելության գիտակցումից, և ընդհանրապես մտահոգված չէ, թե ուր պետք է առաջնորդի ազգին: Մեր կառավարող վերնախավը 20 տարի շարունակ նման վարք չի ցուցաբերել: Հետևաբար, առաջանում է էլիտայի որակների փոփոխության խնդիր: Մեզ ազգարյունակցական համայնքի շահերով առաջնորդվող քյոխվաներ պետք չեն, մեզ լայն դիապազոն ունեցող էլիտա է պետք, որն ընկալունակ կլինի քաղաքակրթական ազդակներին և կձգտի քաղաքակրթական գործընթացներին ազգի մասնակցության ու դերակատարության շարունակական ընդլայնմանը և այդ ճանապարհով ազգային ինքնության ինքնահաստատմանը: Հասարակությունը պետք է կարողանա այս հարցը ինքն իր առջև դնել ու նաև պետք է կարողանա լուծել այդ պրոբլեմը, այսինքն` պետք է ունենա ներուժ իր մեջ այդ պրոբլեմը լուծելու համար: Եվ կարծում եմ, որ մեր հասարակությունը նույնպես (իհարկե պատճառները տարբեր են) չունի ինքնագիտակցման ունակությունների այնպիսի մակարդակ, որ կարողա ազգային տեսանկյունից ֆունկցիոնալ, որակյալ էլիտա ձևավորել: -Վերջին շրջանում հասարակության մեջ տարբեր նախաձեռնություններ, քննարկումներ են սկսվել, որոնց մասնակցում եք նաև Դուք: Ի՞նչ պրոցես է սա: -Մեր ազգի գիտակից ու մշակութային առումով ավելի լայն դիապազոն ունեցող հատվածը կարծես թե մտել է ինքնագիտակցման գործընթաց, որի հաջող ընթացքը, չի բացառվում, որ հանգեցնի ինքնաառաջադրման քայլերի: Սա նոր բան է Հայաստանում, որովհետև խորհրդային մտավորականությունն ինքը կատարող մտավորականություն էր և ոչ ինքնագիտակից: Այսօր գլխավոր հարցերից մեկն այն է, թե ինչ մարդկային ռեսուրս ունենք և արդյոք հասարակությունն ունի նոր էլիտա ձևավորելու ունակություն և դրա ներքին պահանջը: Մարդիկ հարգում են ավելի շատ կրիմինալ բնույթի առաջնորդների, կրիմինալ բնույթի հեղինակությունների, խոսում են այս կամ այն նշանավոր կրիմինալի մասին և քչերն են խոսում մշակութայինի, հոգևորի, մտավորի մասին: Եվ պատահական չէ, որ այսօր շատերը Հայաստանում խոսում են իշխանության կրիմինալացման վտանգների մասին: Սակայն իմ ասածը չի վերաբերում նրան, որ մենք այդպես ծանր վիճակում ենք, որովհետև բոլորովին անհույս կլինեինք, եթե մարդիկ գոնե տեսականորեն չկարևորեին գիտական, մշակութային ոլորտները: Իսկ մեր հասարակությունում դա, թեկուզ տեսականորեն, թեկուզ խոսք ու զրույցի մակարդակում, բայց կարևորվում է: Ինչո՞ւ եմ ես մտավոր դիապազոնը և այդ ոլորտում տեղի ունեցող պրոցեսները շատ կարևորում, որովհետև երբ արվեստի, գիտության, մշակույթի ոլորտներում աշխուժանում են գործունեության ձևերը, և սկսվում է արդյունքների ձևավորման ու փախանակման ինտեսնիվ պրոցես, ապա իշխանությունը, որի մշակութային ղիապազոնը նեղ է և որը չի հասկանում բարձր մշակութային արժեքներից, կորցնում է իր լեգիտիմությունն այդ արժեքներով ապրող հասարակության համար: Եվ հասարակությունը, ուզի թե չուզի, գալիս է նոր որակի իշխանության, և այդ ժամանակ իշխանությունը սկսում է աշխատել իր վրա, որպեսզի ինքը բարձր դիապազոնի արժեքների համար ընկալունակ լինի: Բայց տեսեք թե ինչ է կատարվում. Մերօրյա իշխող խավն ինքնավստահորեն գտնում է, որ քաղաքականությամբ զբաղվելու համար առանձնապես խելք պետք չէ: Եվ դա ռեալ վիճակն է ցույց տալիս, որովհետև այդ խավը չի զգում խելքի ուժը, չի տեսնում, որ հասարակությունում իրենից բացի այլ ուժեր կան: Իսկ հասարակությունն առաջ գնալու համար այդ ալտերնատիվ ուժի անհրաժեշտությունն ունի, և ակնհայտ է, որ Հայաստանում կայուն և երկիրը զարգացման տանող իշխանություն ձևավորելու համար, բացի «կոշտ ուժից»` ռազմական, ոստիկանական, անհրաժեշտ է ձևավորել նաև «փափուկ ուժ», ինչն արդեն հոգեմտավոր և ընդհանրապես մշակութային ոլորտի ուժն է և բոլոր լուրջ երկրներում նույնքան ազդեցիկ է, որքան կոշտ ուժը: -Իսկ ի՞նչ եք կարծում, այդ քննարկումների, նախաձեռնությունների արդյունքում կարո՞ղ է ձեւավորվել այդ «փափուկ ուժը»: -Շատ դժվար է ասել, որ կարող է նման ուժ ստեղծվել, որ ի վիճակի լինի փոխելու Հայաստանում իշխանության որակները, որովհետև մի բան հնարավոր է ստեղծվի, եթե ներքին և արտաքին ազդակներ կան և որ իր էներգիան էլ չափազանց մեծ է: Ներքին պահանջարկ մեր վերնախավը չի ներկայացնում, և դրա միակ պահանջարկ ունեցողները հենց այն մարդիկ են, ովքեր որ այդ քննարկումներին մասնակցում են և իրենք դեռևս չեն ձևավորել հասարակության մեջ դրա պահանջարկը: Հասարակության մեծ մասն այսօր մեծ հաճույքով նայում է գողականներին վերաբերող ֆիլմեր: -Ինչպե՞ս պետք է ձևավորել նրա մոտ համապատասխան ճաշակ: -Խնդիրն այն է, թե արդյոք հասարակությունում առկա ռեսուրսը որակապես և քանակապես կարող է նպաստել նոր որակի արդյունքների ձևավորմանը և դրա ինտենսիվ փոխանակմանը: Կարծում եմ` այսօրվա դրությամբ դեռևս ոչ: Եվ եթե մեր զարգացման հեռանկարը մնա միայն ներքին ազդակների հույսին, ուրեմն հեռանկարը շատ անհույս է: Անհրաժեշտ են արտաքին` քաղաքակրթական ազդակներ և որ շատ կարևոր է, անհրաժեշտ է, որ հայկական միտքը ինտենսիվ հաղորդակցության մեջ մտնի և մասնակցի համամարդկային մշակութային ու քաղաքակրթական գործընթացներին Կարո՞ղ են ներկայում սաղմնավորվող մտավոր գործընթացները աճել. այո, կարող են: Աճելու հնարավորությունը գլխավորապես կախված է նրանից, թե ինչքանով են մտքի ոլորտի մարդիկ և նրանց համագործակցությունը ինովատիվ, արդյունավետ ու ինտենսիվ: Եթե իրենք շարունակեն կրկնել արդեն վաղուց ասված մտքերն և գաղափարները, ապա դա արդեն հետաքրքիր չի լինի շատ մարդկանց, և իրենք պարզապես մի քանի ամսից հետո կմարեն: Բայց եթե այստեղ ծնվեն նոր մտքեր և ձևավորվի սեփական ինովատիվ շարժում, շատ հավանական է, որ շարքը գնալով կհամալրվի և այդ պրոցեսը աճ կունենա: Շատ կարևոր է նաև, որ այդ գործընթացներն ուղղված լինեն ոչ թե ինչ-որ բան քանդելուն, այլ առաջին հերթին անընդհատ նոր բաների ստեղծմանը: Նրանք պետք է ստեղծեն սեփական տարածություններ, որտեղ փոխանակությունը, համագործակցությունն ու իշխանությունը իրացվում են Հայաստանում առկա համակարգերից շահեկանորեն տարբեր եղանակներով: Բացի քննարկումներից, անհրաժեշտ է ստեղծել նաև արդյունքներ.. .դրանք կարող են լինել հոդվածներ, երգեր, ֆիլմեր, գրքեր, նկարներ, լուսանկարներ, տեսահոլովակներ, և այլն: Այսինքն` մենք դեռ չունենք արդյունքների ձևավորման ինտենսիվ գործընթաց, որը կարող է ազդել հասարակական փոխանակային գործընթացների վրա: Ինչ վերաբերում է այսօրվա իշխող խավին, ապա նրանք նպաստում են այնպիսի մշակութային արժեքների ձևավորմանն ու շրջանառությանը, որոնք ընկալման իր դիապազոնի ներսում են: Ասենք, դրանք հիմնականում ռաբիս երաժշտության ոլորտի և այսօրվա այսպես կոչված շոու-բիզնեսի աստղերի պրոեկցիան է, որոնք իրենց անճարակ ձայներով փորձում են Սայաթ-Նովա երգել և իրենց երևակայում որպես մշակույթի գործիչներ: Սակայն դա ինչ-որ տեղ նաև բնական է, քանի որ այսօրվա հասարակայնորեն հանրահռչակվող մշակութային արդյունքները և դրանք ստեղծողների երևակայությունը պայմանավորված է և սնուցվում է այսօրվա էլիտայի դիապազոնի նեղությամբ: Իրենք չգիտեն ինչ է բարձր մշակույթը, քանի որ նրանց “ընդունիչները” այդ հաճախականության ալիքները որսալուն պիտանի չեն: Ուզում եմ ասել, որ այսօրվա հիմնական խնդիրն այն է, թե որքանով մարդիկ, ովքեր դժգոհ են այսօրվա իշխանության որակից, կարողունակ են իրենք որակյալ արդյունք ստեղծելուն և դրանք հասարակությունում ինտենսիվորեն շրջանառելուն: Մեզ մոտ ավելի շատ նկատում եմ գործընթացներ կամ արդյունքներ, որոնք հաճախ պատճենում են արևմտյան առաջադեմ շարժումները, ոճերը, բայց նոր ոճ, նոր մտքեր, նոր իդեաներ մեզ մոտ շատ քիչ են ծնվում: Մեր իդեաներն են, որ պետք է պայթյուն առաջացնեն որակի առումով: ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ «Լրագիր» 18-2-2010