ՊԵՏՔ Է ԱՆՑՆԵԼ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ՓՈՒԼ

Էդգար Վարդանյան.քաղաքագետ, անկախ վերլուծաբան, հրապարակախոս

-Էդգար, ըստ Ձեզ` այսօր քաղաքական խավից հասարակական պահանջներն ինչպիսի՞ն են:

-Կարծում եմ`հարցին պատասխանելուց առաջ նախ պետք է սկսել «քաղաքական խավ» հասկացության ճշգրտումից: «Քաղաքական խավ» կամ ավելի ստույգ «քաղաքական դաս(դասակարգ)» (политический класс) հասկացությունն առաջին անգամ օգտագործվել է հարյուր տարի առաջ իտալացի հայտնի հասարակագետ Գաետանո Մոսկայի կողմից: Նշանակում է` սա որոշակի տերմին է, որն ունի հստակ տեսական հիմք: Եթե մենք խոսում ենք Հայաստանում քաղաքական համակարգի մասին, ապա պետք է նկատենք, որ քաղաքական դասակարգ դասական առումով Հայաստանում չկա: Ինչո՞ւ չկա, որովհետեւ նախեւառաջ քաղաքական դասակարգը պրոֆեսիոնալ քաղաքական գործիչների և խմբերի դասակարգ է, որոնք գործում են որոշակի ընդունված կանոնների համաձայն, եւ կա այդ դասակարգի շրջանակներում որոշակի պայքար, որը նույնպես ընթանում է որոշակի սկզբունքների, կանոնների համաձայն: Հիմա մեզանում այդ պայքարը չկա, որովհետեւ չկան համընդհանուր խաղի կանոններ:

-Մեզ մոտ էլ կեղծված ընտրությունն է դարձել նորմ, չափանիշ բոլորի համար:
-Եթե այդ խաղի կանոններն ընդունելի լինեն բոլորի համար, այսինքն` բոլոր նրանց համար, ովքեր հավակնում են քաղաքական դասակարգի մաս լինել կամ իշխանության լծակներ ձեռք բերել, դա կլիներ ընդունված չափանիշ բոլորի համար: Ամբողջ հարցն այն է, որ այս խաղի կանոններն ընդունելի են ընդամենը մեկ շերտի համար` այսօրվա իշխող շերտի:

-Եթե ընդունելի չեն մյուսների համար, նշանակում է` պետք է պահանջներ ներկայացնել այդ խավին: Այդ առումով մենք տեսնում ենք, որ վերջին ամիսների ընթացքում որոշակի նախաձեռնություններ են ստեղծվում ամենատարբեր հարցերի շուրջ:
-Նախ մենք պետք է գնահատենք մեր քաղաքական համակարգը: Շատ չխորանալով այդ հարցում`կարելի է ասել, որ սա քրեաօլիգարխիկ համակարգ է, որն ունի իր կանոնները: Այսինքն` կա քրեաօլիգարխների մի խումբ, որը մենաշնորհ ունի իշխանության նկատմամբ, որը ձեւավորվել է քրեաօլիգարխների համաձայնության վրա: Սրա հիմքերը ի սկզբանե կային, բայց որպես հստակ գործող համակարգ` այն ձեւավորվեց 90-ականների վերջերին: Հիմա երբ հարցնում եք` հասարակությունն ի՞նչ պահանջներ ունի քաղաքական խավից, եւ քանի որ այդ դասական իմաստով քաղաքական խավ չկա, ուրեմն պետք է ասենք հետեւյալը. հասարակությունն ի՞նչ պահանջներ ունի քրեաօլիգարխիկ խմբից, այսինքն` այն խմբից, որն ուզուրպացրել է իշխանությունը։

Նախ ի՞նչ է հասարակությունը, ո՞վ է հասարակությունը: Եթե մենք ունենք քրեաօլիգարխիկ համակարգ, այդ համակարգի ներքո գոյություն ունեցող հասարակությունը արդյո՞ք նույնն է, ինչ ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի հասարակությունը: Իհարկե ոչ, բայց միատա՞րր է արդյոք այս հասարակությունը, կարծում եմ` ոչ, չնայած չունեմ հստակ սոցիոլագիական հարցումներ եւ չեմ էլ կարող ունենալ, որովհետեւ սոցիոլոգիա կոչվող գիտությունը նման համակարգերում մեծ դժվարությունների առաջ է կանգնած մի պարզ պատճառով, որ մարդիկ ազատ չեն, եւ չես կարող հարցմանը ադեկվատ պատասխան ստանալ: Այնուամենայնիվ, որոշակի դիտարկումներ կատարենք եւ այդ դիտակումների վրա փորձենք կատարել որոշակի վերլուծություն: Ես կարծում եմ, որ ՀՀ տարածքում ապրող բնակչությունը (բնակչություն բառն եմ օգտագործում, որովհետեւ հասարակություն դասական առումով չկա մեզ մոտ, քանի որ հասարակությունը որոշակի ընդհանրություններ, ընդհանուր նպատակներ ունեցող հանրությունն է) բաժանված է իրար հետ շատ քիչ առնչություններ ունեցող խմբերի: Այդ խմբերում մարդիկ հասկանում են, որ ինչ-որ բան այն չէ, նրանք հասկանում են, որ դերակատար չեն, որ իրենց իրավունքները ոտնահարվում են, որ կարծես այնքան էլ ազատ չեն։ Այդ խմբերի մեծ մասը, սակայն, հիմնականում լավ չեն ընկալել մեր քաղաքական համակարգի էությունը եւ անընդատ որոշակի սպասումներ ունեն իշխանությունն ուզուրպացնող խմբից. նրանք ցանկանում են, որ այդ խումբը կարգուկանոն հաստատի: Բայց սա կատարյալ միամտություն է։

-Դուք նշում եք ցանկությունները, հիմա մենք պետք է իմանանք` ինչպե՞ս ցանկությունը պահանջ դարձնենք:
-Խնդիրն այն է, որ նրանք կարծում են իրենց խնդիրները, դժգոհությունները պետք է լուծեն վերեւներում կայացրած ինչ-ինչ որոշումների շնորհիվ: Բայց բանն այն է, որ նրանք, ովքեր պահպանում են այս քաղաքական համակարգը, նրանք, ովքեր իշխանական մենաշնորհ ունեն, նրանք, երբ ուզուրպացրել են իշխանությունը, դա չեն արել, որ մարդկանց իրավունքների պաշտպանության համար կարգ ու կանոն հաստատեն, ինչպե՞ս կարելի է նրանցից նման հարցերի լուծումներ պահանջել:

-Սակայն նման նախաձեռնությունների շնորհիվ մենք տեսնում ենք, որ քաղաքական դասը սկսում է որոշակի զիջումների գնալ:
-Նախաձեռնություններում հավաքված մարդկանց մեծ մասը մի շատ փոքրաթիվ խումբ է կազմում, այդ մարդիկ կարծես հասկացել են այս քաղաքական համակարգի էությունը և փորձում են համակարգը ճեղքել:

-Եվ ինչպե՞ս մեծ հատվածին հասկացնել «ես պահանջատեր եմ»-ը:
-Եվ մինչեւ այդ հարցին հասնելը, ես կարծում եմ պետք է բնակչության ակտիվ, դեմոկրատական սկզբունքներով շարժվող փոքրաթիվ հատվածը գտնի իրեն միավորող բանաձեւը, սկզբունքները, եւ հանդես գա որպես պահանջատեր հասարակություն:

-Ո՞վ պետք է նախաձեռնությամբ հանդես գա իր վրա պատասխանատվությունը վերցնելու առումով:
-Նրանք, ովքեր գտնում են, որ իրենց խիղճն իրենց տանջում է եւ իրենք անելիք ունեն այդ առումով: Բնականաբար նրանք այն մարդիկ են, ովքեր այսօր ակտիվ կերպով փորձում են ճեղքել այդ քաղաքական համակարգը, ովքեր փորձում են պահանջատեր լինել եւ փորձում են իրենց իրավունքները վերականգնել եւ հաստատել քաղաքացիների իշխանությունը: Նրանք էլ պետք է կազմակերպվեն, ուրեմն եթե մտել ես, ոտքերդ թռչել ես, պետք է մինչև վերջ գնաս:

-Իսկ եթե պարզվել է, որ ոչ թե գետ ես անցնելու, այլ օվկիանոս:
-Դու արդեն հայտարարել ես քո մասին: Եթե հայտարարել ես, դու էլ պետք է պատասխանատու լինես: Պետք չէ այդ մարդկանց, ուժերին այլ տեղ փնտրել: Տեսեք, իրավունքների նվաճման համար մղվող պայքարն ի վերջո պետք է բերի նրան, որ բնակչության այն հատվածը, որ միամտորեն իր խնդիրների լուծումը տեսնում է վերեւներում, տեսնի, որ այդ ուժն այստեղ է, նա պետք է տեսնի, որ որ կա ուժ, որը ունակ է ճնշում գործադրելու իշխող խմբի վրա և ջարդելու ներկայիս քաղաքական համակարգի հիմնասյուները։ Այդ պարագայում այսպես ասած դեմոկրատական մտածելակերպ ունեցող, դեմոկրատական փոփոխությունների, սահմանադրական կարգի հաստատման կողմնակիցները կհամալրվեն արդեն բավականին մեծ զանգվածներով: Սա է փոփոխությունների սխեման, սա է ճանապարհը:

-Հիմա առաջարկից պետք է անցնենք պահանջելո՞ւ փուլին:
-Պահանջելու եւ հետամուտ լինելու փուլին, այսինքն` մենք պետք է որոշակի գործողություններ կատարենք, որպեսզի այդ պահանջը սկսի իրականանալ: Եթե չենք կարողանում, ապա որն է մեր ուժի առավելությունը կամ ընդհանրապես իմաստը: Այդ դեպքում մենք կարող ենք լինել խորհրդատվական մարմին, որի առաջարկները որպես կանոն չեն ընդունվելու:

-Լավ, իսկ ինչո՞ւ մինչեւ այսօր այդ անցումը հստակ չի կատարվում:
-Ես կարծում եմ` չեն գտնվել այդ պահանջի կատարման հետամուտ լինելու մեխանիզմները: Ի դեպ, ասեմ, որ չեն գտնված եւ ոչ մեկի կողմից: Դրա համար ես թերահավատորեն եմ վերաբերվում երրորդ ուժերի ստեղծման գաղափարին մի պարզ պատճառով, որ եթե դու ունես այդ մեխանիզմները, դու արդեն կիրականացնես: Գտար, էլ ինչ կապ ունի որտեղ ես դա անում:

Ընդհանրապես, մենք կատարում ենք մի մեծ սխալ, մենք փորձում ենք խաղալ դեմոկրատական քաղաքական համակարգերին բնորոշ խաղի կանոններով, մենք իբրեւ թե մեզ համոզում ենք, որ կարելի է կուսակցական գործունեությամբ երկրում ինչ-որ հարցեր լուծել: Եվ հետաքրքիրն այն է, որ գրեթե բոլորը գիտեն, ընդունում են, որ Հայաստանում քրեաօլիգարխիկ համակարգ է, բայց շատ քչերն են շարժվում այդ համակարգի տրամաբանությամբ:

-Որովհետեւ գուցե այդ տրամաբանության կանոննե՞րը չգիտենք:
-Այո: Այդպես է դուրս գալիս, ես ճիշտն ասած չեմ հավատում, որ ընդդիմադիր ուժերը ծախված են, համագործակցում են իշխանությունների հետ և դրա համար չեն ուզում ինչ-որ լուրջ գործողություններ անեն:


-Արվեստագետ Գրիգոր Խաչատրյանը առաջ է քաշում «քշելու» մեխանիզմը:

-Ինքս ավելի շատ հակված եմ փնտրել մեր իշխանությունը հաստատելու, ոչ թե «քշելու» մեխանիզմը, որովհետեւ մեր իշխանությունը հաստատելով են նրանք գնալու: Մինչև դա չկատարվի, ուրեմն ոչ մի բան էլ չի փոխվի, հազար տարի էլ այդպես կմնա:

Իսկ այսպես թեկուզ անհատական մակարդակներում իրականացվող քննարկումները հույս են փայփայում, որ կգտնվի այդ մեխանիզմը, բայց երաշխիք չեն, այսինքն` այս ամենը` անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայման է։

-Բայց չէ՞ որ դրսի օրինակը կարելի է հիմք ընդունել:
-Բանն այն է, որ դու դրսի օրինակը չես կարող հենց այնպես տեսնել եւ ներմուծել: Խորքային գործընթացները հաճախ չեն երևում: Որոշակի արտաքին ատրիբուտներ կարող ես տեսնել և վերցնել, օրինակ` մարդկանց որոշակի խումբ կարող է ակտիվանալ եւ իր պահանջների մասին բարձրաձայնել, մենք դա տեսնում ենք: Մենք տեսնում ենք, որ իրականացնում են զանգվածային եւ ոչ զանգվածային միջոցառումներ, անկախ խմբեր են ստեղծվում, որոնք փորձում են հասարակության մեջ այլընտրանքային տեղեկատվություն տարածել: Բայց այս ամենը պայքարի առանձին տարրեր են։ Նրանք պետք է լինեն փոփոխությունների տանող ինչ-որ մեծ մեխանիզմի, համակարգի մասերը։

Շատ հաճախ, ձեր հարցազրույցներում էլ շատ է արծարծվում, ասվում է, որ մենք պետք է հասկանանք, որ իրավիճակը փոխելու համար հարկավոր են ազատ, թափանցիկ ընտրություններ: Բայց, եթե դու կարող ես հասնել նրան, որ անցկացվեն ազատ արդար ընտրություններ, ուրեմն դու իրավիճակը փոխել ես արդեն, ուրմեն դու արդեն հասել ես քաղաքական համակարգի փոփոխությանը: Հարցը ինչպե՞ս, ի՞նչ անելն է:
Կոչ եմ անում բոլոր մտածող, դեմոկրատական արժեքները կիսող մարդկանց մտածել մեխանիզմներ գտնելու ուղղությամբ, բոլորով:

-Բայց մեզանում դա սովոր են մեկ հոգու վրա դնել:
-Համաձայն եմ, դա ամենահիմնական խնդիրն է: Հիմա պետք է տեսնենք` ինչպես պետք է կարողանանք նստել մի սեղանի շուրջ: Եվ տարբերակն այն է, որ մենք պետք է խոսենք այնքան ժամանակ, մինչեւ չգտնենք դրույթներ, որոնք ընդունելի են բոլորիս համար:

-Հնարավո՞ր է արդյոք բոլորի համար լինել որևէ մեկ ընդհանուր պահանջ:
-Այդպես է հասարակություն ստեղծվում, այդպես է պետություն ստեղծվում:

ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ
«Լրագիր» 30-9-2010