ԿԵՂԾ ՄԻՖԵՐԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հարցազրույց թատերագետ և սոցիալիստ Արա Նեդոլյանի հետ -Ձեր կարծիքով, ի՞նչ է իշխանությունը, և որո՞նք են նրա ձևավորման մեխանիզմներն ու գործառույթները: -Իշխանությունը պարզ ֆիզիկական երևույթ է: Երբ ասում ենք իշխանություն, մենք ի նկատի ունեք ժողովրդի, հասարակության վրա իրականացվող իշխանությունը: Որպես կանոն` մեր կյանքում մենք միշտ հանդիպում ենք հետևյալ էֆեկտի. հենց որ մարդիկ հայտնվում են իշխանությունում, իրենք նենգափոխվում են: Այդ էֆեկտը ես նկատել եմ դեռևս բանակում: Երբ ընկեր-տղաներից մեկին նշանակում էին սերժանտ, բոլորը շատ ուրախանում էին, բայց պաշտոնը ձեռք բերելուց հետո նա լրիվ ուրիշ մարդ էր դառնում, մեր տեսակետից` վատ մարդ, այսինքն`պաշտոնյա, որն իրականացնում է իշխանություն: Եվ այդ հակասությունը միշտ եղել է իմ կյանքի ընթացքում եղած բոլոր իշխանությունների օրոք: Ես սկսեցի կասկածի տակ դնել իշխանություն, պետություն հասկացողությունները որպես այդպիսին: Պետություն ասելով ես միանգամից պատկերացնում եմ պետին, որը նստած է առանձնասենյակում և որը տնօրինում է մարդկանց ճակատագրի ինչ-որ պահերը: Ես սկսեցի մտածել, թե ինչը կարող է փոխարինել պետին: Պետք է մտածել, որ մարդը կարողանում է համակերպվել, գիտակցաբար ենթարկվել միայն ինքնիշխանության, այսինքն` իշխանության, որի մեջ նա կա, որից նա կտրված չէ: Դա հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ նա այդ իշխանության անմիջական մասն է: Այսինքն` նա ոչ թե վստահում է իշխանության իրականացումը որևէ մարդու, այլ նա` ինքը իշխանության մասն է: Դա հնարավոր է կոլեգիալ իշխանության դեպքում, երբ այդ կոլեգիան փակ չէ, այսինքն` դա մի կոլեգիա է, որտեղ ես կարող եմ լինել, կարող եմ չլինել, կարող եմ լինել տարբեր կոլեգիաներում, և ամեն մարդ կարող է լինել այդ կոլեգիաներից որևէ մեկում կամ մի քանիսում: Դա հիշեցնում է փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ստեղծված սովետները: -Ինչպե՞ս կմեկնաբանեիք իշխանության բնույթը և կառուցվածքը Հայաստանում: -Հասցնելով ժողովրդին առաջին վիրավորանքը` դառնալով (հատկապես` ոչ լեգիտիմ ճանապարհով) իշխանություն, մտնելով առանձնասենյակ և կամայականորեն կատարելով իր այդ իշխանական գործառույթն` իշխանությունը սկսում է իր համար փնտրել բարոյական կոմպենսացիա: Նա փնտրում է այն մարդկանց կամ մարդկանց խմբերին, որոնք չունեն բնական այդ վիրավորանքի զգացումը, և պատրաստ են իշխանության հետ մտերմություն անել, գործարքի մեջ մտնել: Այդ խմբերը կարող են լինել ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Հայաստանից դուրս: Այսինքն` միջազգային իշխող կառույցներ, որոնք պատրաստ են գործ ունենալ արդեն ինչ-որ տեղ բարոյական (նաև իրավական) հանցանք գործած իշխանությունների հետ: Բարոյական հանցանքն այն է, որ իրենք որոշեցին, որ իրենք իշխանություն են, բուրգային իշխանություն` հիմնված բռնության վրա: Միշտ նման մարդկանց պետք է ընկերական շրջապատ, որն իրենց կընդունի որպես այդպիսին: Այդ պատճառով իշխանությունը, որը ժողովրդական չէ, կոլեգիալ չէ, սովետական չէ, միշտ իրեն փնտրում է շրջապատ այն ոլորտներից, որոնք մարգինալ են, խմբերից, որտեղ անտեսվում է հասարակական շահը` հանուն անհատական առաջընթացի: -Լավ, ի՞նչ տեսակ իշխանություն է սա: -Սա իշխանություն է, որն իր համար գտել է մարգինալ ընկերներ ամեն տեղերից, որտեղից հնարավոր է: Այսինքն` նա գտնում է աշխարհում և երկրում ցանկացած մարդկանց և կառույցների, որոնք նորմալ հասարակության հետ առնչվել չէին կարող: -Ու քանի որ յուրաքանչյուր մարդ ընտրում է իր նմանին, դրա համա՞ր են նրանք այդքան իրար նման: -Այո, սկզբունքորեն այդպես է: Այդ մարդկանցից ոչ մեկը ընդունելի, կոմունիկատիվ, համակրելի չէր լինի նորմալ հասարակությունում: Եվ դրա համար իշխանությունը իրեն դրել է այդ կեղծ վիճակի մեջ, որ ինքն իշխանություն է և գործի է դրել այն ամբողջ միֆոլոգիան, որ հազարամյակների ընթացքում է ստեղծվել. իբր իշխանությունը դա մի բան է, որը մի բան գիտի, որը չգիտեն ուրիշները: Այո, գիտի այն, ինչը չպետք է իմանալ, գիտի` ինչպես կարելի է ապրել` անտեսելով մարդկանց իրավունքները, արդարության սկզբունքը: Իրենք կազմում են տարբեր տեսակի երևակայական, կրոնատիպ արժեքներ, իբր թե իշխանությունը դա գաղտնի և կրոնական արժեք է, իբր գիտի մի բան, որը չգիտի հարիֆ մեծամասնությունը, և որ նա պարտավոր է, ստիպված է անտեսել բարոյական, օրինական, սահմանադրական նորմերը` հանուն հատուկ նպատակների, դիմադրելու հատուկ վտանգների, որոնք չի տեսնում մեծամասնությունը: Այսինքն` իրենք տեղափոխվում են բացարձակ այլ աշխարհայացքի դաշտ, ստեղծում են մի ֆանտաստիկ աշխարհայացք, որը հատուկ է նման օտարացված խմբերին, պետապարատներին, որոնք առաջնորդվում են ոչ թե համար մեկ` “Ա “տիպի տրամաբանությամբ և բարոյականությամբ, այլ ինչ-որ “Ճ” տիպերի հորինած և տարօրինակ մտածելաոճերով: -Ասում են` յուրաքանչյուր ժողովուրդ արժանի է այն իշխանությանը, որն ունի: Արդյոք մենք արժանի ենք այն իշխանությանը, որն ունենք: -Եթե խոսում ենք բացարձակ բանձևերով, ես կասեի, ընդհակառակը, ոչ մի ժողովուրդ արժանի չէ այն իշխանությանը, որն ունի: Դա փորձություն է բոլոր ժողովուրդների գլխին, որը տևում է այնքան ժամանակ, մինչև որ իրենք չգտնեն այդ փորձությունը հաղթահարելու ձևը, մինչև որ ժողովուրդները հասկանան, որ չի կարելի ոչ մեկին` ոչ հերոսին, ոչ խելոքին, ոչ բարոյականին, ոչ արդարին, ոչ անգամ Աստծուն անմիջապես վստահել սեփական կյանքը: Այսինքն` մարդը նայում է հայելու մեջ ու իրենից վախենում է, ասում է` հաստատ ինձնից լավ մարդ կա, որին ես կարող եմ վստահել իմ կառավարման խնդիրները:Վերադառնալով հարցին` ասեմ, որ այդ իշխանությանը արժանի են հենց այն մարդիկ, որոնք նրա շուրջն են, և միայն նրանք են արժանի այդ իշխանությանը:Ինչպես ասացի, Հեղափոխությունից հետո մի պահ նման գիտակցություն եղավ: Հետո այդ բոլոր խորհուրդները, սովետները վախի, պատերազմի ազդեցության տակ վերածվեցին բուրգերի, էլի միապետը դարձավ իրական ռեժիսորը, և Լենինի այն շատ խորը միտքը, որ ցանկացած խոհարարուհի կարող է ղեկավարել պետությունը, լրիվ կործանվեց, գնաց: Հիմա Հայաստանը պետք է հասկանա, որ ինքն իրականում վախենալու բան չունի, չի կարող ոչ մի բան լինել ավելի վատ, քան հիմա է, և կարելի է շատ հանգիստ անցնել ժողովրդական կառավարմանը: Հայաստանում վիճակը շատ ապահով է, միակ վտանգը երևի թե գալիս է այդ ինքնաօտարացման տրամաբանությունից: Եվ ոչ մի վտանգ չկա անցնելու ժողովրդական կառավարմանը: -Բայց վտանգ է իշխանությանը: Բնականաբար: -Իմ ասածը կարող է կտրուկ հեղափոխության ձևով հնչել, բայց կարելի է դա անել շատ սահուն ձևով: Օրինակ` առաջին քայլը կլիներ նախագահականից անցումը խորհրդարանական պետության: Հետո այդ սկզբունքը կարող էր իջնել ավելի ու ավելի ներքև, այսինքն` լիներ ոչ թե մարզպետ, այլ մարզխորհուրդ, լիներ ոչ թե գյուղապետ, այլ գյուղխորհուրդ, և հետո կարելի է կառավարության և հասարակության բոլոր օղակները վերածել կոլեգիաների, ընդհուպ մինչև բաժնի վարիչ, կուսակցապետ, կրոնապետ, գլխավոր ռեժիսոր, գլխավոր խմբագիր, գեներալ, սպա, տնօրեն… - Ըստ Ձեզ, արդյոք նույնն է պետության և իշխանության խնդիրը: -Պետությունը, իր համար փնտրելով ընկերներ, ունի մեկ բան, որով նա վճարում է այդ ընկերության համար. դա իշխանությունն է: Այսինքն` պետությունը երևակայել է, որ իշխանության կրողն ինքն է և իրականում շրջապատ ստեղծելու համար վճարում է իշխանությամբ: Եվ այսօր մենք բախվում ենք շատ տարօրինակ երևույթի, երբ, օրինակ, քրեական աշխարհը ղեկավարում է ոստիկաններին: Այսինքն` ոստիկանությունը երևակայելով, որ իշխանությունն իր ձեռքում է, իրականում չի համարձակվում այն կիսել հասարակության հետ, նա այդ իշխանությունը կիսում է մարգինալ խմբի հետ: Իշխանությունը մի բեռ է, որը մարդն ընդհանրապես ի վիճակի չէ կրել, եթե դա կրոնական հասարակություն չէ: Եվ պատմությունն էլ ցույց է տալիս, որ ցանկացած մարդ, որը կրում է այդ բեռը, անպայման նենգափոխվում է, այլասերվում: Կա մի ասացվածք` քաղաքականությունը պատասխանատվությունից խուսափումն է, պատասխանատվության բարձումը մեկ ուրիշի վրա: Դա իսկապես ծանր բեռ է, և միակ ելքն է այդ բեռը կիսել բոլոր մարդկանց հետ: Մարդիկ պետք է հասկանան, որ նման ծանր բեռ գոյություն ունի, և հնարավոր չէ այդ բեռը վստահել ինչ-որ մեկին կամ ինչ-որ խմբի: Այդ բեռը պետք է տանենք բոլորս: Եվ պետությունը մարդկության ներկա զարգացման փուլում համընկնում է հասարակության հետ: -Կատարում է արդյոք Հայաստանի իշխանությունն իր առջև դրված գործառույթները, ո՞ւմ է ներկայացնում, ո՞ւմ շահերն է պաշտպանում: -Ես հիշում եմ բոլոր իշխանություններին, որոնց տեսել եմ. առաջին` սովետական իշխանությունը շատ ուրախ եղավ երկրորդ հանրապետության իշխանությունը կորցնելով: Նա 90-ի ընտրություններին ողջունեց ՀՀՇ-ին և հետո ինքնաբացարկ հայտարարեց, այսինքն` նա չցանկացավ մնալ քաղաքականության մեջ, շարունակել պայքարել իշխանության համար, որ, օրինակ, հաջորդ ընտրություններին վերադարձնի այն իրեն: Նա թոթափեց այդ բեռն ինչ-որ հոգնած բավարարվածության զգացումով: Լևոն Տեր-Պետրոսյանը նույնպես գիտակցում էր, որ պետք է ազատվի այդ ծանր բեռից, և հարմար պահին նա հեշտությամբ դա արեց: Ռոբերտ Քոչարյանը` մարմնի կաշկանդված պահվածքով, դեմքի ընկճված արտահայտությամբ բոլորովին նման չէր մարդու, որը հասավ ինչ-որ երանելի նպատակի, ձեռք բերեց իշխանություն: Գուցե տասը տարվա ընթացքում ինչ-որ տեղ ընտելացավ, բայց նույն թեթևությամբ հանձնեց այդ բեռը: Սերժ Սարգսյանը դեմքի շատ դժբախտ արտահայտություն ունի: Այսինքն`իշխանությունը օբյեկտիվորեն ծանր բեռ է: Մարդիկ ստեղծում են ինչ-որ ֆանտաստիկ մխիթարանքներ, գտնում ինչ-որ անպատասխանատու հասարակական խմբեր, որոնց հետ կիսում են այդ իշխանությունը: Վերադառնալով հարցին ասեմ, որ իշխանությունը պաշտպանում է ցանկացած մասնավոր շահեր, այսինքն` շահեր, որոնք չեն կարող լինել նորմալ դեպքում համընդհանուր: Պարզ օրինակ. ես քայլում եմ Սևանի ափով, բայց չեմ կարող մոտենալ ափին` ցանկապատեր, կալվածքներ, “օբյեկտներ”… Իշխանությունը պաշտպանում է նրանց տերերի մասնավոր շահերը, բայց չի կարող պաշտպանել իմ` քաղաքացու, աշխարհքաղաքացու` Սևանին մոտենալու շահը, իրավունքն ու ազատությունը: -Հայաստանի իշխանությունն այսօր որքանո՞վ է համարժեք այն խնդիրներին, մարտահրավերներին, որոնք առկա են Հայաստանում և աշխարհում: -Հայաստանում և աշխարհում կա երկու լեզու. առաջինը` մտքերի, սկզբունքների, նպատակահարմարության, իմաստ հետապնդելու լեզուն է, երկրորդը` մասնավոր շահերի, գործարքների լեզուն: Այդ երկու լեզուները հավասարապես գործում են աշխարհում: Մենք ենք ընտրում, թե որ մեկով մեզ հետ կխոսեն: Օրինակ` պատկերացրեք նախագահ Օբամային. նա պետք է ինչ-որ հարց լուծի Հայաստանի հետ: Նա չունի ոչ մի կանխակալ վերաբերմունք, ոչ սիրում է, ոչ էլ չի սիրում: Նա իր խորհրդականների հետ որոշում է` ինչ լեզվով խոսել Հայաստանի հետ, որպեսզի այդ հարցը լուծեն. իմաստ ունի խոսել մտքերի, իմաստների, ինչ-որ բարոյական մոտեցումների լեզվով: Հայացք գցելով Հայաստանի իշխանությունների վրա` նա հասկանում է, որ չունի: Իր խորհրդականին հարցնում է` ինչ ուրիշ լեզու կարող ենք ընտրել, որպեսզի, այնուամենայնիվ, այդ հարցը լուծենք: Եվ քանի որ ասացինք, որ այս իշխանությունը կարող է միայն մասնավոր շահեր պաշտպանել, ըստ այդմ էլ նա կարող է մասնավոր, անհատական շահերի լեզվող հաղորդակցվել: - Լավ, իմաստային լեզվով ե՞րբ են սկսելու մեզ հետ խոսել: -Կարծում եմ` դա կարող է տեղի ունենալ ցանկացած պահին: Մարդկային, իմաստային լեզվով խոսում են ժողովուրդների ու հասարակությունների հետ, բնազդային լեզվով խոսում են օտարացված վերնախավերի հետ: Այն պահից, երբ Հայաստանում հարց լուծելու համար պետք կլինի խոսել հասարակության հետ, և ժողովրդի մեջ կլինի այն նվազագույն ինքնակազմակերպման չափը, որ իր կողմից էլ խոսող լինի, այդ դեպքում ցանկացած ուժ հարկադրված կլինի անցնել իմաստային լեզվի: Երբ դա արված չէ, կարելի է բավարարվել այն լեզվով, որով չոբանը խոսում է իր հոտի հետ: Իսկ հասարակությունն, ըստ Ձեզ, որքանո՞վ է տեղյակ ու մասնակից պետական կառավարման, որոշումների ընդունման գործընթացին: -Հասարակությունն, անշուշտ, անտեղյակ է, դա իր գործը չէ, և երբ փորձում է հետաքրքրվել, պետությունն իրեն զարմանքով ասում է` քո ինչ գործն է, մեր գործերի մեջ քիթդ մի խոթիր, սա մասնավոր շահերի սպասարկման համակարգ է: Ես չեմ գնա Գագիկ Ծառուկյանի ֆիրմայի օֆիսներից մեկը և ասեմ` այսինչն ինչու եք այսպես անում և այլն: Նման օֆիս են նաև պետական կառավարման օղակները, և հասարակությունը որպես նորմալ հասարակություն զգում է, որ մասնավոր շահերի մեջ քիթը խոթելը պարզապես իր գործը չէ: -Ի՞նչ ճանապարհով կարող է հասարակությունը վերադարձնել իշխանություն ձևավորելու իր իրավունքը: -Կա երկու ճանապարհ. առաջինը` մաքսիմալ վերափոխել այն պետական համակարգը, որը կա, որպեսզի պետական համակարգը գոնե իր ֆորմալ արտաքին ձևերով մոտենա, նմանվի կոլեգիալ կառավարման համակարգին: Այսինքն` պահանջելով բարեփոխումներ` հստակ հասկանալ, թե ինչ ես պահանջում, հասկանալ, որ պետք է պահանջել պետի ֆիգուրայի վերացում, դրա փոխարինումը կոլեգիաներով: Եվ երկրորդ` քանդել հասարակության և պետության միջև սահմանը, այսինքն` ստեղծել հասարակությունում համապատասխան իշխանական մարմիններ, պատեր չունեցող կառույցներ, որոնցում կարող է մասնակցել յուրաքանչյուրը: Դա ինձ էլի հիշեցնում է այն երկիշխանության իրավիճակը, որը ստեղծվեց Ռուսաստանում ցարի տապալումից հետ: Պետք է ստեղծել բավականաչափ լուրջ և հեղինակավոր հասարակական իշխանական օղակներ, կառույցներ, իշխող մարմիններ և պետք է պնդել, որ ցար չլինի: -Ի՞նչ որակներով իշխանություն կցանկանայիք, որ լիներ Հայաստանում: -Երբ իմ ասածները կկատարվեն, նոր միայն Ձեր ասած 'յուրաքանչյուր ժողովուրդ արժանի կլինի իր իշխանությանը': Այսինքն` մենք այն ժամանակ կիմանանք մեր իրական որակները, և միգուցե` շատ դրական զարմանք կապրենք, որ այդ որակներն իրականում շատ ավելի բարձր են, քան մեզ թվում էր: ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ «Լրագիր»24-8-2009