Ղարաբաղի խնդրի շուրջ ներկայիս իրավիճակը, շահագրգիռ կողմերի մոտիվացիաներն ու նպատակները գնահատելու խնդրանքով դիմեցինք քաղաքագետ Իգոր Մուրադյանին:- Այսպես կոչված կարգավորման հերթական փուլը հետաքրքիր է նրանով, որ առավել քան երբեւէ ցուցադրում է թե հակամարտության կողմերի, թե արտաքին կողմերի նպատակները:
Ադրբեջանը կանգնած է ճնշման եւ շանտաժի մարտավարության հետագա կիրառման բավական բարդ խնդրի առաջ: Տվյալ մարտավարությունը չի կարող համարվել ոչ արդյունավետ: Սակայն, բոլոր խաղաքարտերը բացված են, եւ ի՞նչ անել հետո: Ճնշման հնարքների սպառումը կարող է հանգեցնել միայն մի բանի, այսինքն` լայնածավալ պատերազմի, ինչը կնշանակի ադրբեջանական պետականության փլուզմանը, ադրբեջանական զինված ուժերի ոչնչացմանը եւ քաղաքացիական բնակչության շրջանում հսկայական կորուստների, ինչպես նաեւ էներգետիկ ենթակառուցվածքների ոչնչացմանը: Այդ պատճառով էլ Ադրբեջանը, զգալով, որ ճնշման եւ շանտաժի քաղաքականությունը ըմբռնում է գտնում տարբեր պետությունների մոտ, պատրաստ է կիրառել կոշտ մեթոդներ, հույս ունենալով խուսափել մեծ պատերազմից, մինչեւ չստանա հաջողության երաշխիք եւ աջակցություն դրսից:
Թուրքիան ավելի ու ավելի է շահագրգիռ դառնում ռազմական գործողությունների վերսկսման մեջ, սակայն, իհարկե, որոշակի սցենարով, այսինքն` կաղապարային, կառավարելի պատերազմի, թեեւ հասկանալի է, որ Անկարան վստահ չէ պատերազմի վարման հենց տվյալ մոդելի իրականացման հնարավորության մեջ եւ շարունակում է զգուշանալ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի մեջ ներքաշվելուց: Թուրքիան, այնուամենայնիվ, ավելի շատ չի ցանկանում պատերազմ, քան համարձակվել ազդանշան տալ Ադրբեջանին պատերազմ սկսելու վերաբերյալ:
ԱՄՆ-ը առավել քան երբեւէ լրջորեն մտահոգված է պատերազմի վերսկսման հնարավորությամբ, քանի որ դա բացարձակապես չի ներդաշնակում նրա ռազմավարությանը, եթե հաշվի առնենք տարածաշրջանային համակարգային պատերազմի ծավալումը: Սակայն, ամերիկացիներն արդեն չեն թաքցնում իրենց ցանկությունը` պատժել Ադրբեջանին կամակորության եւ հիմար վերամբարձության համար, եւ նրան պատժել կարող է միայն հայկական բանակը: Կաղապարային, կառավարելի պատերազմը պարզապես նվեր կլիներ ամերիկացիների համար, քանի որ թույլ կտար կազմալուծել թուրք-ռուսական դաշինքը, ցուցադրել թե Թուրքիային եւ թե Ռուսաստանին` իրավիճակը կառավարելու նրանց անընդունակությունը, ինչպես նաեւ Հարավային Կովկասի եւ Սեւ ծովի գործընթացներին ներգրավել ՆԱՏՕ-ին եւ Եվրամիությանը, միաժամանակ շրջափակել Իրանը հյուսիսային ուղղությամբ: Միայն ԱՄՆ-ն է կառավարելու տարածաշրջանը “մակրոմակարդակի” վրա: Պետք էր առավել ուշադիր կարդալ որոշ հայ քաղաքագետների (հենց քաղաքագետների, եւ ոչ թե ղեկավարների “փաստաբանների” եւ Մոսկվայի նրանց թվացյալ գործընկերների) հրապարակումները, եւ այդժամ հասկանալի կլիներ, որ ԱՄՆ քաղաքականության դադարը որոշ տարածաշրջաններում նշանակում էր ընդամենն ակտիվության նվազում, եւ ոչ թե հրաժարում ներկայությունից եւ ռազմավարական խնդիրներից:
Եվրոպացիները բացահայտ քմծիծաղեցին Վրաստանի վրա, նրան ներկայացնելով որպես ամերիկացիների բացահայտ անհաջող փորձ, եւ շարունակում են ցինիկ հետեւել տարածաշրջանի իրադարձություններին: Այնուամենայնիվ, եվրոպացիները կարող էին ավելի ակտիվ մասնակցություն ունենալ տարածաշրջանի ճակատագրին, սակայն միայն ՆԱՏՕ գործունեության շրջանակներում:
Իրանը բավական մտահոգ է Ղարաբաղյան գոտում իրավիճակի աղետալի փոփոխության հնարավորության կապակցությամբ եւ պատրաստ է Հայաստանին առաջարկել քաղաքական եւ տնտեսական շատ ռեսուրսներ, իհարկե` ավելի հասկանալի ու որոշակի դիրքորոշման դիմաց: Հայաստանը կարծես թե Իրանին ազդանշան տվեց իր իրական մտադրությունների մասին, եւ Իրանը պատրաստ է հավատալ, սակայն արտաքին հանգամանքներն այն աստիճան սպառնալից են թվում, որ Թեհրանում շարունակում են կասկածել Հայաստանի մտադրություններին: Իրանը կցանկանար լուծել հարցերը միայն Հայաստանի հետ, քանի որ նման հարցերն այլ գործընկերների հետ լուծելը պարզապես անհնար է, դրանք չկան եւ չեն կարող լինել: Իրաքի, Աֆղանստանի, Սիրիայի եւ հարավային կովկասի իրադարձությունները վկայում են, որ Իրանը մոտ է աշխարհքաղաքական կոնֆիգուրացիան վերանայելու հարցի լուծմանը, չկան ազգային անվտանգության խնդիրներըլուծելու այլ ճանապարհներ:
Ռուսաստանն առավել քան երբեւէ նողկալի է պահում իրեն, միաժամանակ փորձելով իր ղեկավարության իմիջն ապահովել Արեւմուտքի աչքին, եւ հանգստացնել Թուրքիային ու Ադրբեջանին, բառացիորեն ծնկաչոք սողալով թե Արեւմուտքի, թե իր նոր, յուրահատուկ կեպկավոր “ռազմավարական” գործընկերների առջեւ: Մոսկվան իր բոլոր նյարդերով գիտակցել է ճշմարտության պահի վերահասությունը, երբ բոլորին պարզ կդառնա, որ նա ոչ մի հեգեմոն ու ուժի կենտրոն էլ չէ, եւ, իհարկե, ի վիճակի չէ կարգավորել նման հակամարտությունները: Ներկայիս Ռուսաստանը հերթական անգամ թուլացած ու ստորացած ռեգիոնալ պետություն է, որն ի վիճակի չէ հասկանալ, որ ինչպես ամերիկացիները քցեցին նրանց վրաց օսական հակամարտությունում, այնպես էլ կքցեն Ղարաբաղում: Ռուսաստանը հուսով էր մեջ ընկնել դադարի ժամանակ, որ վերցրել էին ամերիկացիները Սեւծովյան-Կովկասյան հակամարտությունում: Սակայն դադարը պարզվեց պայմանական էր, եւ թերեւս սկսել է տարածաշրջանում ամերիկյան էքսպանսիայի նոր փուլ, սակայն արդեն ուժերի հարաբերակցության այլ պայմաններով: Ըստ ամենայնի, “Երրորդ ուժի” հայտնվելը տարածաշրջանում դեռևս հեռու է, սակայն ամերիկացիները արձակուրդների ազատ ռեժիմով կարող են իրենց թույլ տալ հետևել, թե ով և ինչպես կթպրտա տարածաշրջանում: “Երրորդ ուժը” միայն Ռուսաստանի դեմ հնարք չէ, երբ միայն Ռուսաստանի դեմ է` այլ կերպ է կոչվում: “Երրորդ ուժը” այն է, երբ երկու հակառակորդ են` Թուրքիան եւ Ռուսաստանը: Այդ նույն “երրորդ ուժը” նշանակում է ոչ այլ ինչ, քան բոլոր հնարավոր ակտուալ հակամարտությունների պահածոյացում եւ նորերի, առայժմ ոչ ակտուալ, առաջացում, այդ թվում` էթնո-քաղաքական, ընդ որում ողջ Կովկասում եւ Սեւ ծովում: Օբյեկտիվորեն, ԱՄՆ եւ Իրանի շահերը մերձենում են, եւ եթե Մերձավոր Արեւելքում ԱՄՆ հանդես եկավ շիա գոտու դեմ, իրավիճակի կայունացման համար, ապա մոտ ժամանակահատվածում ԱՄՆ, ինչպես նաեւ Եվրոպան կցուցադրեն իրենց շահագրգռությունը շիա դաշինքի ամրապնդման հարցում: Այս համատեքստում, Հարավային Կովկասը որոշ իմաստով կինտեգրվի Մերձավոր Արեւելքին գլխավոր հանգույցի, այսինքն Իրանի միջոցով:
Այս բավական մասշտաբային իրադարձությունների ֆոնին, Հայաստանի դիրքորոշումը առավել քան տեղային է: Հայաստանը, հայտնվելով արդարացողի վիճակում, փորձում է թաքնվել իր ղարաբաղյան վասալների թիկունքում, ինչպես նաեւ` նացիոնալիստների, որոնց արդեն երկու տասնամյակ մղում են ոչ նույնիսկ մարգինալ դիրքեր, այլ դրանից էլ այն կողմ, այսինքն` պարտիզանների վիճակ: Սակայն, այս ամենն այնքան ուշացած է, եւ այնքան ոչ ճշմարտանման, որ դրան ոչ ոք եւ ոչ մի տեղ չեն հավատում: Ինչպես ասվել է նաեւ նախկինում, ստիպված են լինելու պատասխան տալ ոչ թե ծաղրալի քաղաքական կուսակցությունների լիդերները, եւ ոչ էլ երկրի ղեկավարները, այլ առաջին գծի տղաները: Ըստ այդմ, պետք չէ բարդացնել երկրի վիճակը, եւ եթե Հայաստանը ցանկանում է ապահովել ապագա սերունդների անվտանգությունը, ապա ներկա սերունդը պետք է փորձի ոչնչացնել Ադրբեջանը որպես պետություն եւ էթնիկ ընդհանրություն: Դրա համար ձեւավորվել են բարենպաստ պայմաններ: Այլ հնարավորություն կարող է եւ չլինել: Ինչ վերաբերում է նախագահական ներկայիս գործուղումներին, ապա ամեն ինչ արդեն ավարտվել է, չսկսած, ասել է Իգոր Մուրադյանը:
Թուրքիան ավելի ու ավելի է շահագրգիռ դառնում ռազմական գործողությունների վերսկսման մեջ, սակայն, իհարկե, որոշակի սցենարով, այսինքն` կաղապարային, կառավարելի պատերազմի, թեեւ հասկանալի է, որ Անկարան վստահ չէ պատերազմի վարման հենց տվյալ մոդելի իրականացման հնարավորության մեջ եւ շարունակում է զգուշանալ Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի մեջ ներքաշվելուց: Թուրքիան, այնուամենայնիվ, ավելի շատ չի ցանկանում պատերազմ, քան համարձակվել ազդանշան տալ Ադրբեջանին պատերազմ սկսելու վերաբերյալ:
ԱՄՆ-ը առավել քան երբեւէ լրջորեն մտահոգված է պատերազմի վերսկսման հնարավորությամբ, քանի որ դա բացարձակապես չի ներդաշնակում նրա ռազմավարությանը, եթե հաշվի առնենք տարածաշրջանային համակարգային պատերազմի ծավալումը: Սակայն, ամերիկացիներն արդեն չեն թաքցնում իրենց ցանկությունը` պատժել Ադրբեջանին կամակորության եւ հիմար վերամբարձության համար, եւ նրան պատժել կարող է միայն հայկական բանակը: Կաղապարային, կառավարելի պատերազմը պարզապես նվեր կլիներ ամերիկացիների համար, քանի որ թույլ կտար կազմալուծել թուրք-ռուսական դաշինքը, ցուցադրել թե Թուրքիային եւ թե Ռուսաստանին` իրավիճակը կառավարելու նրանց անընդունակությունը, ինչպես նաեւ Հարավային Կովկասի եւ Սեւ ծովի գործընթացներին ներգրավել ՆԱՏՕ-ին եւ Եվրամիությանը, միաժամանակ շրջափակել Իրանը հյուսիսային ուղղությամբ: Միայն ԱՄՆ-ն է կառավարելու տարածաշրջանը “մակրոմակարդակի” վրա: Պետք էր առավել ուշադիր կարդալ որոշ հայ քաղաքագետների (հենց քաղաքագետների, եւ ոչ թե ղեկավարների “փաստաբանների” եւ Մոսկվայի նրանց թվացյալ գործընկերների) հրապարակումները, եւ այդժամ հասկանալի կլիներ, որ ԱՄՆ քաղաքականության դադարը որոշ տարածաշրջաններում նշանակում էր ընդամենն ակտիվության նվազում, եւ ոչ թե հրաժարում ներկայությունից եւ ռազմավարական խնդիրներից:
Եվրոպացիները բացահայտ քմծիծաղեցին Վրաստանի վրա, նրան ներկայացնելով որպես ամերիկացիների բացահայտ անհաջող փորձ, եւ շարունակում են ցինիկ հետեւել տարածաշրջանի իրադարձություններին: Այնուամենայնիվ, եվրոպացիները կարող էին ավելի ակտիվ մասնակցություն ունենալ տարածաշրջանի ճակատագրին, սակայն միայն ՆԱՏՕ գործունեության շրջանակներում:
Իրանը բավական մտահոգ է Ղարաբաղյան գոտում իրավիճակի աղետալի փոփոխության հնարավորության կապակցությամբ եւ պատրաստ է Հայաստանին առաջարկել քաղաքական եւ տնտեսական շատ ռեսուրսներ, իհարկե` ավելի հասկանալի ու որոշակի դիրքորոշման դիմաց: Հայաստանը կարծես թե Իրանին ազդանշան տվեց իր իրական մտադրությունների մասին, եւ Իրանը պատրաստ է հավատալ, սակայն արտաքին հանգամանքներն այն աստիճան սպառնալից են թվում, որ Թեհրանում շարունակում են կասկածել Հայաստանի մտադրություններին: Իրանը կցանկանար լուծել հարցերը միայն Հայաստանի հետ, քանի որ նման հարցերն այլ գործընկերների հետ լուծելը պարզապես անհնար է, դրանք չկան եւ չեն կարող լինել: Իրաքի, Աֆղանստանի, Սիրիայի եւ հարավային կովկասի իրադարձությունները վկայում են, որ Իրանը մոտ է աշխարհքաղաքական կոնֆիգուրացիան վերանայելու հարցի լուծմանը, չկան ազգային անվտանգության խնդիրներըլուծելու այլ ճանապարհներ:
Ռուսաստանն առավել քան երբեւէ նողկալի է պահում իրեն, միաժամանակ փորձելով իր ղեկավարության իմիջն ապահովել Արեւմուտքի աչքին, եւ հանգստացնել Թուրքիային ու Ադրբեջանին, բառացիորեն ծնկաչոք սողալով թե Արեւմուտքի, թե իր նոր, յուրահատուկ կեպկավոր “ռազմավարական” գործընկերների առջեւ: Մոսկվան իր բոլոր նյարդերով գիտակցել է ճշմարտության պահի վերահասությունը, երբ բոլորին պարզ կդառնա, որ նա ոչ մի հեգեմոն ու ուժի կենտրոն էլ չէ, եւ, իհարկե, ի վիճակի չէ կարգավորել նման հակամարտությունները: Ներկայիս Ռուսաստանը հերթական անգամ թուլացած ու ստորացած ռեգիոնալ պետություն է, որն ի վիճակի չէ հասկանալ, որ ինչպես ամերիկացիները քցեցին նրանց վրաց օսական հակամարտությունում, այնպես էլ կքցեն Ղարաբաղում: Ռուսաստանը հուսով էր մեջ ընկնել դադարի ժամանակ, որ վերցրել էին ամերիկացիները Սեւծովյան-Կովկասյան հակամարտությունում: Սակայն դադարը պարզվեց պայմանական էր, եւ թերեւս սկսել է տարածաշրջանում ամերիկյան էքսպանսիայի նոր փուլ, սակայն արդեն ուժերի հարաբերակցության այլ պայմաններով: Ըստ ամենայնի, “Երրորդ ուժի” հայտնվելը տարածաշրջանում դեռևս հեռու է, սակայն ամերիկացիները արձակուրդների ազատ ռեժիմով կարող են իրենց թույլ տալ հետևել, թե ով և ինչպես կթպրտա տարածաշրջանում: “Երրորդ ուժը” միայն Ռուսաստանի դեմ հնարք չէ, երբ միայն Ռուսաստանի դեմ է` այլ կերպ է կոչվում: “Երրորդ ուժը” այն է, երբ երկու հակառակորդ են` Թուրքիան եւ Ռուսաստանը: Այդ նույն “երրորդ ուժը” նշանակում է ոչ այլ ինչ, քան բոլոր հնարավոր ակտուալ հակամարտությունների պահածոյացում եւ նորերի, առայժմ ոչ ակտուալ, առաջացում, այդ թվում` էթնո-քաղաքական, ընդ որում ողջ Կովկասում եւ Սեւ ծովում: Օբյեկտիվորեն, ԱՄՆ եւ Իրանի շահերը մերձենում են, եւ եթե Մերձավոր Արեւելքում ԱՄՆ հանդես եկավ շիա գոտու դեմ, իրավիճակի կայունացման համար, ապա մոտ ժամանակահատվածում ԱՄՆ, ինչպես նաեւ Եվրոպան կցուցադրեն իրենց շահագրգռությունը շիա դաշինքի ամրապնդման հարցում: Այս համատեքստում, Հարավային Կովկասը որոշ իմաստով կինտեգրվի Մերձավոր Արեւելքին գլխավոր հանգույցի, այսինքն Իրանի միջոցով:
Այս բավական մասշտաբային իրադարձությունների ֆոնին, Հայաստանի դիրքորոշումը առավել քան տեղային է: Հայաստանը, հայտնվելով արդարացողի վիճակում, փորձում է թաքնվել իր ղարաբաղյան վասալների թիկունքում, ինչպես նաեւ` նացիոնալիստների, որոնց արդեն երկու տասնամյակ մղում են ոչ նույնիսկ մարգինալ դիրքեր, այլ դրանից էլ այն կողմ, այսինքն` պարտիզանների վիճակ: Սակայն, այս ամենն այնքան ուշացած է, եւ այնքան ոչ ճշմարտանման, որ դրան ոչ ոք եւ ոչ մի տեղ չեն հավատում: Ինչպես ասվել է նաեւ նախկինում, ստիպված են լինելու պատասխան տալ ոչ թե ծաղրալի քաղաքական կուսակցությունների լիդերները, եւ ոչ էլ երկրի ղեկավարները, այլ առաջին գծի տղաները: Ըստ այդմ, պետք չէ բարդացնել երկրի վիճակը, եւ եթե Հայաստանը ցանկանում է ապահովել ապագա սերունդների անվտանգությունը, ապա ներկա սերունդը պետք է փորձի ոչնչացնել Ադրբեջանը որպես պետություն եւ էթնիկ ընդհանրություն: Դրա համար ձեւավորվել են բարենպաստ պայմաններ: Այլ հնարավորություն կարող է եւ չլինել: Ինչ վերաբերում է նախագահական ներկայիս գործուղումներին, ապա ամեն ինչ արդեն ավարտվել է, չսկսած, ասել է Իգոր Մուրադյանը:
Tehran Time
Yerevan Time
No comments:
Post a Comment