Հայոց Ցեղասպանության 97-րդ տարելիցին եւ պատգամավորական ընտրություններին ընդառաջ

-«Հինգ տարի ես չեմ տեսել որեւէ մեկ հետաքրքրություն որեւէ մեկ պատգամավորի կամ պատգամավորական թեկնածուի կողմից». Հայկ Դեմոյան

-Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրի տարածքը ներառում է բուն հուշահամալիրը (կառուցվել է 1967 թ.) եւ թանգարանը (կառուցվել է 1995 թ.), որին կցված է նաեւ զբոսայգին: Խոսքը մոտ 4500 քառ.մետր տարածքի մասին է, որն, ինչպես նշում է Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն Հայկ Դեմոյանը, շատ ախորժաբեր է: Այդ է վկայում նաեւ այն, որ անցյալ տարի դիտավորյալ հրդեհման դեպքեր գրանցվեցին Ծիծեռնակաբերդի տարածքում: Թանգարան-ինստիտուտի եւ զբոսայգու պատասխանատու Հայկ Դեմոյանը փաստի առթիվ դիմել էր դատախազություն, բայց հանցագործների ինքնությունը պարզել չի հաջողվել: Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն Հայկ Դեմոյանից հետաքրքրվում ենք տարածքային անվտանգության խնդիրների մասին (մանավանդ որ այստեղ դեռ տարիներ առաջ բավականին ազդեցիկ «հաց ուտողներ» կառուցել ու մինչ հիմա անպատիժ վայելում են իրենց ռեստորանի խորովածն ու խաշլաման): Մեր զրույցը Ցեղասպանության 100 -ամյա տարելիցի միջոցառումների կազմակերպման մանրամասներից տարածվում է մինչեւ նախընտրական քարոզարշավի թեմա:

-Պարոն Դեմոյան, փաստորեն, Հայոց Ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցին ընդառաջ մեծ փոփոխություններ եք նախատեսում Ծիծեռնակաբերդի տարածքում: Ե՞րբ եք սկսելու:
-Այս տարի մայիսից սկսում ենք: Նոր մասնաշենք, հուշահամալիրի վերանորոգում, անվտանգության նոր համակարգ կլինի: Մենք ոռոգման ցանցը օպտիմալիզացնելու ենք: Կշարունակենք ե’ւ ծառատունկը, ե’ւ բարեկարգման աշխատանքներն ամբողջ զբոսայգու տարածքում:

-Մինչ 100-ամյա տարելիցի օրը մնացել է ճիշտ երեք տարի, կհասցնե՞ք:
-Այո: Լինելու է նոր մասնաշենք, երկու թեւային բլոկներ են ավելանալու: Հին, այսինքն, ներկայումս գործող մասնաշենքն ամբողջությամբ կլինի գրադարան, ֆոնդերի պահպանման հարմարավետ տարածքներ, ընթերցասրահ եւ ակադեմիական մաս: Այսինքն, ավելի ընդարձակ սենյակներ կլինեն, գրադարանն ավելի ազատ կտեղավորվի` ընթերցասրահով, մշակման բաժին եւ ֆոնդերի պահպանման հարմարություններով իզոլացված հատուկ սենյակ: Այս մասնաշենքում պետք է լինի հիմնանորոգում, օդի խոնավության պահպանման ռեժիմներով եւ ժամանակակից բոլոր հարմարությունների ապահովմամբ: Բոլոր սրահներն ընդարձակվելու են: Ցուցադրությունն ամբողջությամբ փոխվելու է, նոր հայեցակարգ է լինելու, բացարձակապես նոր նյութ է ներկայացվելու:

-Ուրեմն, 2015-ին կունենանք նորացված կլինի Ծիծեռնակաբերդի ողջ համալիրը, համալրված նոր մասնաշենքով ու գիտական առանձին մասով:
-Այո, մենք կկարողանանք կոնֆերանսներ կազմակերպել մեծ դահլիճում, դպրոցական դասարաններ կլինեն: Այստեղ ցեղասպանության մասին դասեր են լինելու: Մեր մասնագետ-ուսուցչի հետ թանգարանում շրջայց կատարելու ընթացքում մեր պատանի այցելուները կստանան հոգեբանական տեսակետից ճիշտ մշակված դաս: Մենք նաեւ այս դասընթացի ստեղծմամբ ենք զբաղվում, որը շատ կարեւոր է եւ սփյուռքի եւ Հայաստանի դպրոցների համար: Արդեն կա նախարարության հետ նախնական պայմանավովածություն, որ ցեղասպանության դասավանդման մեթոդը պետք է բացարձակապես այլ լինի: Այն պետք է չբերի մանկական հոգեբանության խեղման, ագրեսիայի, որը ցավոք սրտի, նկատելի է հատկապես սփյուռքի դպրոցներում: Դա լուրջ մարտահրավեր է: Վստահ եմ, անշուշտ կլինեն ընդվզումներ, որովհետեւ մարդիկ չեն ուզում հրաժարվել հին կլիշեներից ու մատուցման ձեւերից, բայց մենք չենք ընկրկելու: Սփյուռքյան շրջանակներում եւս կա արժանի ընկալում, եւ մենք պատրաստվում ենք դասընթացի մշակման ծրագիր իրականացնել:

- Ի՞նչ փորձ եք հաշվի առնելու դասընթացի այդ ծրագիրը կազմելիս:
- Հայկական փորձը, ինչպես նաեւ միջազգային ընդունված փորձը. ինչպես է դասավանդվում ճգնաժամը, ցեղասպանությունը, հոլոքոստը, որի մատուցումը պարզապես կատարելության է հասցված: Հոլոքոստի ցանկացած թանգարան ունի նաեւ կրթության բաժին: Մեզ մոտ առկա է նաեւ արդեն իսկ արված աշխատանք, այսինքն, մենք դատարկ տեղից չենք սկսելու: Կատարված աշխատանքի եւ ընթացքում կկատարվելիք ուսումնասիրության արդյունքում մենք համատեղ` մի ընդհանուր դասընթաց ենք կազմելու: Այս ծրագրի ռազմավարական նշանակությունն այն է, որ հայ երիտասարդը` որտեղ էլ նա ապրի, չի կարող լսել ցեղասպանության մասին տարբեր պատմություններ:

- Ի՞նչ կասեք «Հացատուն» ռեստորանի մասին, որ գործում է հուշարձանից ընդամենը 700 մետր հեռավորության վրա:
- 700 մետր չէ, ավելի մոտ է: 250 մետր է, իսկ թանգարանի նոր մասնաշենքի կառուցման դեպքում հեռավորությունը կկազմի ընդամենը 60 մետր:

- Ինչպե՞ս եք գնահատում կաննիբալիզմի այդ երեւույթը:
- Ես բոլոր հնարավոր միջոցներով այդ հարցը բարձրացրել եմ: Դրա հետ կապված որոշակի հետեւանքներ են եղել, որոնց մասին ես չեմ կարող բարձրաձայնել: Ես իմ սկզբունքային որոշումն ունեմ այդ հարցի կապակցությամբ եւ երբեք չեմ վերանայելու այն: Նույն ճանապարհը չի կարող բերել ազգի ողբերգությունը ներկայացնող հոշահամալր-թանգարան, որտեղ գալիս են սգալու եւ հիշատակելու, եւ նույն ճանապարհը չի կարող տանել զեխության, ուտել-խմելու կամ հարբեցողության վայրեր:

- Իսկ եղե՞լ են դեպքեր, անհանգստանալու իրական պատճառներ կա՞ն, թե՞ միայն գաղափարն է անհանգստացնում ձեզ եւ վիրավորում յուրաքանչյուր առողջ գիտակցություն ունեցող մարդու:
- Գաղափարն արդեն ինքնին բավական է: Բայց լինում են միջադեպեր, օրինակ, մեքենաների կանգառը կան ազդանշանելը, կամ երբ մեքենաները բախվում են իրար, կամ ճանապարհի եզրաքարերին եւ այլն: Այսինքն, չի կարող լինել սննդի օբյեկտ` առանց միջադեպերի: Իսկ միջադեպերը հետեւանքային են լինում, որովհետեւ դա Ծիծեռնակաբերում է, ավելին` հուշարձանի անմիջական հարեւանությամբ է գտնվում: Ես կարծում եմ, որ գոնե 100-ամյակի նախօրյակին տարածքի հետ կապված բոլոր խնդիրներին արմատական որոշումներ կտրվեն:

- Այնուամենայնիվ, ես հասկանում եմ, որ հարցն առայժմ բաց է: Դուք չեք կարողացել լուծել այն:
- Հարցը պարբերաբար բարձրացվել է, բայց առայժմ այն բաց է:

- Պարոն Դեմոյան, ինչպիսի՞ն է սփյուռքի եւ հայաստանյան հասարակության դերը Ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի միջոցառումների անցկացման հարցում:
- Դեռեւս անցյալ տարի ՀՀ նախագահի կողմից ստորագրվել է հրամանագիր, ըստ որի, Ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի միջոցառումների կազմակերպման հանձնաժողով է ստեղծվել` ՀՀ նախագահի գլխավորությամբ, ես հանդիսանում եմ այդ հանձնաժողովի քարտուղարը: Հանձնաժողովում ներկայացված են սփյուռքի բոլոր ուժերը, քաղաքական, կրոնական բոլոր ուղղությունները: Կա հիմնախնդիր` տարիների ընթացքում կուտակված փոխվստահության պակաս: Մյուս խնդիրն է, որ որոշ շրջանակներ դեմ են այլ շրջանակների ներգրավվածությանը, այսինքն, ուզում են իրենց էքսկլուզիվ դաշտը տեսնել Ցեղասպանության խնդրի ոլորտը: Մեկ այլ խնդիր է նաեւ սփյուռք-Հայաստան խնդիրները, որոնք ժամանակի ընթացքում գոյություն են ունեցել: Ցավոք սրտի, այսօր մենք լուրջ մարտահրավերի առաջ ենք կանգնած, հատկապես թուրքական եւ թուրք-ադրբեջանական ահագնացող, տարեցտարի աճող եւ նոր որակներ ստացող քարոզչական գործունեության հետ: Եթե մենք պետք է հինը նորից հիշենք եւ հաճույքով փոխադարձ հարվածներ հասցնենք, ուրեմն մենք դատարապտում ենք մեզ ջախջախիչ պարտության: Վաղուց պետք էր գիտակցել, որ մենք միեւնույն խրամատում ենք գտնվում եւ անում ենք միեւնույն աշխատանքը: Եթե համադրված հանդես չգանք եւ տարվենք ներազգայնական, խմբակային գործունեությամբ, յուրաքանչյուրս մեր բանակարանում փորձենք լուծել այս հարցը, ուրեմն մենք երկարաժամկետ ու ռազմավարական պարտություն ենք կրելու: Պետք է ձերբազատվել հին կարծրատիպերից, հնամաշ, դարն ապրած մոտեցումներից եւ ուղղակի պետք է հասկանալ, որ եթե այստեղ չլինեն համադրված սփյուռք-հայաստանյան ջանքերը, ապա մենք պարզապես կտապալենք Ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի միջոցառումները:

- Հայոց Ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի հետ կապված ի՞նչ միջոցառումներ եք արդեն իրականացրել, եւ ի՞նչ սպասելիքներ ունենանք առաջիկայում:
- Այս տարվա մայիսին կգումարվի հանձնաժողովի երկրորդ նիստը, կներկայացվի տարելիցի կապակցությամբ ստեղծված նոր կայքը, միջոցառումների կարգախոսը, կլինեն կոնկրետ հանձնարարականներ եւ ծրագրավորում 2013-ի համար: Թանգարան-ինստիտուտը վերջերս ներկայացրեց իր հրատարակած գրքերը, դասախոսությունները: Հիմա մեր աջակցությամբ ցուցադրություն է բացվում եւ սերտ համագործակցում ենք բոլոր համայնքների տեղական հանձնաժողովների հետ: Օրինակ, Բեյրութում ստեղծվել է լիբանանյան տեղական հանձնաժողով. լավ գործընկերական հարաբերություններ կան: Մենք տրամադրել ենք մեր համատեղ աշխատանքի արդյունքը: Ցուցարություն` խնդրեմ: Աջակցում ենք Շվեդիայում ցուցադրություն բացելուն, հոկտեմբերին կլինեն ցուցադրություններ Աթենքում, Կիպրոսում, Լոս Անջելեսում, Բոստոնում:

- Ի՞նչ են ներառում ցուցադրությունները:
- Տանում ենք փաստաթղթերի պատճեներ, բնօրինակ լուսանկարներ: Օրինակ, մեկ ցուցադրոթյուն ունենալու է 100 իր, որոնք անմիջապես կապված են Ցեղասպանության հետ: Մեկ այլը` թերթերն են, մյուսը սկանդինավյան ցուցարությունն է: Կա ցուցադրություն մահմեդական հանրության վերաբերյալ: Ամեն երկրի պարագայում, ուր լինելու է ցուցադրությունը, լինելու է այդ երկրի պատմության եւ ժողովրդի հիշողության հետ սերտաճված նյութի մատուցում, այլ ոչ թե այդ երկրի պատմությունից կտրված, հայ-թուրքական խնդրի ներկայացում: Սա ռազմավարական կարեւոր ուղղություն է: Տվյալ երկրի պատմության հետ շաղկապված պետք է ներկայացնել Հայոց Ցեղասպանության հիմնախնդիրը: Երբեմն տեղերում են կազմակերպվում ցուցադրության տպագրությունները կամ մենք ուղղակի տանում ենք պատրաստի, որպեսզի տեխնիկական խնդիրներ չլինեն: Խոսքը չի գնում մեկ ցուցադրության մասին: Մեր ծրագրում կան 30 տարբեր խորագրերով ցուցադրություններ: Եթե բազմապատկենք սա հինգ լեզուներով, որոնցով ներկայացվելու են ցուցադրվող նյութերը, երեւակայեք, որ մենք կունենանք 150 ցուցադրություն: Որպեսզի շատ մեծ թիվ չասեմ`2014-15 թթ. 50-60 քաղաքներում թանգարանը կարող է միաժամանակ կազմակերպել ցուցադրություն` հենվելով տեղական հանձնաժողովների աջակցության վրա:

- Գո՞հ եք աշխատանքի արդյունքներից:
- Մենք զգում ենք մեր աշխատանքի արդյունքները թե’ Հայաստանում, թե’ աշխարհում: Իհարկե դա մեզ չի բավարարում եւ մենք ձգտում ենք ավելին անել: Մեր կայքի միջոցով աշխարհին է բացված այս պատուհանը նաեւ թրքալեզու հանրության համար: Անընդհատ մենք ստանում ենք խնդրանքներ, նույնիսկ ոչ հայկական ակադեմիաներից ու դպրոցներից: Տարվա ընթացքում պարբերաբար ե’ւ Թուրքիայից, ե’ւ արտասահմանից թուրք ուսանողների խմբեր են գալիս: Եվ սա է անհանգստացնում թրքական կողմին:

-Պարոն Դեմոյան, մեր երկրում նախընտրական քարոզարշավն է սկսվել: Տարբեր քաղաքական խմբեր փորձում են իրենց հայերնանվեր գործունեությունը խոստանալ կամ ապացուցել: Իսկ կա՞ն կուսակցություններ կամ քաղաքական խմբեր, կամ պատգամավորի որեւէ թեկնածու, ով Հայոց Ցեղասպանության ճանաչման հարցը ներառել է իր նախընտրական ծրագրային դրույթներում:
-Ես այստեղ աշխատում եմ հինգ տարի, այս ընթացքում ես չեմ տեսել որեւէ մեկ քաղաքական ուժ, որեւէ մեկ մեծահարուստ, կամ պայմանականորեն ասած` օլիգարխի սրտացավություն կամ հարցը բարձրացնելու դեպք, թե ինչի կարիք ունի թանգարան-ինստիտուտը, կամ ինչով կարող է ինքն օգտակար լինել Հայաստանի սրբավայրերից այս մեկին, որ հաճախ կենացների եւ կամ լուրջ խոսակցությունների ժամանակ է հիշվում: Հինգ տարի ես չեմ տեսել որեւէ մեկ հետաքրքրություն որեւէ մեկ պատգամավորի կամ պատգամավորական թեկնածուի կողմից: Իսկ աջակցության մասին ուղղակի խոսք չի եղել:

-Ի՞նչ կուզեք հավելել մեր զրույցին:
-Վերջը լավ է լինելու: Ծիծեռնակաբերդը մահվան տեղ չէ: Սա այն վայրն է, որտեղից սկսվում է կյանքը:

-Դուք գտնում եք, որ ցեղասպանության զոհերը հաղթեցի՞ն:
-Մենք հաղթեցինք: Բայց այսօրվա սփյուռքյան եւ հայաստանյան իրականությունը հասարակության արժեհամակարգի անկումն ու հոգեվիճակը ստիպում են կասկածի տակ դնել մեր հաղթանակը: Շատ ծանր է աշխատել, լինել «այդ թեմայի մեջ» եւ «վերադառնալ» ու տեսնել այս իրականությունը: Ես տեսնում եմ դասեր չքաղելու եւ ցեղասպանության հիմնական դասը չսերտելու վտանգ, որ դրսեւորվում է արժեհամակարգի անկման ձեւով:

Հարցազրույցը` Սուսաննա Մարգարյանի։
Oratert.am.. 18-4-2012.