10-ն անց 15 ի՞նչ է անելու հայկական սփյուռքը

Մեր զրուցակիցն է Հարթունյան ընտանիքի նախկին լիազոր ներկայացուցիչ, «Երկիր» միության նախագահ Սևակ Արծրունին, որն այս պահին գտնվում է Լիբանանում -Պարոն Արծրունի, ի՞նչ է կատարվում վերջին շրջանում սփյուռքահայ ներդրողների հետ Հայաստանում, նրանց կամ կալանավորում են, կամ նրանք, այլևս հիասթափված, հեռանում են: Ի վերջո, ի՞նչ տեղի ունեցավ Ձեր և Նարեկ Հարթունյանի միջև: -Ասեմ, որ իմ ու Նարեկի հարցը որևէ կապ չունի Հայաստան-սփյուռքահայեր կոնֆլիկտի հետ: Երկուսս էլ սփյուռքահայ ենք, ապրում ենք Հայաստանում, գործ ենք սկսել, ինչ-ինչ պատճառներով կոնֆլիկտ է ծագել մեր միջև, և այսօր հայտնվել ենք դատարանում, որտեղ կվճռվի հարցը: Մյուս կողմը, սակայն, ուզում է այս վեճը տեղափոխել հասարակական դաշտ: Հիմա, Նարեկը և նրա փաստաբանները հասարակությանը նախապատրաստում են այն գաղափարին, որ վաղը եթե վճիռ լինի, ասեն` տեսաք, Սևակը հովանավորյալ է, և մենք պարտվեցինք: Այս միջոցով, եւ չարաշահելով հասարակական կարծիքը, նրանք փորձում են ճնշել դատարանների եւ իրավապահ մարմինների վրա: Այնուամենայնիվ, ես այդ ամենին հանգիստ եմ նայում, եւ դատարանից դուրս հարցի լուծում չեմ տեսնում: Իսկ այս ամենը խաղաղ չավարտվեց, որովհետև, ամենասկզբից Նարեկի շրջապատում գտնվեցին մարդիկ, ովքեր նրան համոզեցին, որ մենք իրենց խաբել ենք, իսկ երբ տեսան, որ այդպիսի երեւույթներ չկան, արդեն ուշ էր, եւ դիմեցին պատեհապաշտ միջոցների: Ինչ վերաբերում է սփյուռքահայերի`Հայաստանում ճնշումներին, պետք է նկատել, որ շատ սփյուռքահայեր կան Հայաստանում, որոնք զոհ են գնացել քաղաքական կամ տնտեսական խարդավանքներին, կան, որ սխալվել են`կարծելով, որ Հայաստանը թերզարգացած աֆրիկյան պետություն է, և ամեն կերպ օրենքներից խուսափելով, կարծել են, թե Հայաստանում այս ճանապարհով կարող են հարստանալ: Կան մարդիկ, որոնք եկել են Հայաստան և վայելել են նյութական կամ իշխանական շրջանակների աջակցությունը, հետո կոնֆլիկտի են մտել նույն այդ հովանավորների հետ: Այս երեք տեսակն էլ Հայաստանում կա, իսկ պատճառն այն է, որ Հայաստանի օրենսդրական դաշտը դեռ այնքան էլ կատարյալ չի գործում: Եւ վերջապես, Հայաստանն ու Սփյուռքը իրար դեռ լավ չեն ճանաչում, երկար տարիներ են պետք, որ սփյուռքահայերը սովորեն Հայաստանում գործելու համապատասխան եղանակները, և Հայաստանն էլ սովորի սփյուռքահայերին ապահով ծառայություններ մատուցել: -Ներկայում ի՞նչ է Հայաստանում կատարվում, հասարակական ինչպիսի՞ տեղաշարժեր եք տեսնում, և արդյոք դրանք դրական տեղաշարժեր են: -Հայաստանում հասարակությունը փոփոխվում է, և վերջին տարիների փոփոխությունների ընթացքն ավելի արագանալու հակում ունի: Սա շատ հաճելի է, ոգեշնչող և ժամանակի ընթացքում իր արդյունքները կտա: Երկու երևույթ եմ նկատել. նախևառաջ` այդ փոփոխությունների կարիք ունեն հենց իշխանությունները, քանի որ իշխանությունները հասարակական ճնշման միջոցով է, որ կարողանում են բարելավել և պահպանել իրենց լեգիտիմությունը. եթե ճնշումը չլիներ, փոփոխություններ հազիվ թե տեղի ունենային: Այս ճնշման ընթացքը ձեռնտու է իշխանություններին: Երկրորդը, սակայն, ավելի բացասական երեւույթ է։ Վերջին մեկ-երկու տարիներին ինձ մի բան է մտահոգում. այս ժողովրդավարական, պահանջատիրական շարժումը հանկարծ պատանդ չվերցվի աշխարհաքաղաքական ուրիշ ուժերի կողմից: Հիմա, տեսեք, աշխարհում երկու տեսակ ժողովրդավարական գործընթացներ են տեղի ունենում` իրական և մանիպուլյացիոն: Որոշ երկրներում ժողովրդավարությունը ձեւավորվում է կամ նույնիսկ երբեմն ներմուծվում է հանուն երկրի բարօրության, մյուս դեպքում ներմուծվում է այդ երկիրը թուլացնելու համար: Իրականում, դրական ժողովրդավարությունն այն է, երբ անհատը սիրում է իր պետությունը, ժողովրդին և կատարում է քաղաքացու պարտականություններն իր պետության նկատմամբ և իր` քաղաքացու իրավունքներն ամբողջությամբ պաշտպանում է: Այսօր Հայաստանում կա առողջ ժողովրդավարացման գործընթաց, կա հասարակություն, որը գնում է քարացած արժեքներին դեմ։ Դժբախտաբար, այդ գործընթացում առկա է նաև ազգայնամոլ և ցուցամոլ հատված, կա նաև ժողովրդավարությունը պատանդ վերցրած շարժում, որի նպատակը վերջիվերջո պետությունը քայքայելն է: Այնուամենայնիվ, լավ է ունենալ լավ և վատ ժողովրդավարական շարժումներ, բայց չապրել բռնատիրության պայմաններում: -Որտե՞ղ են առավել նկատելի ժողովրդավարացման գործընթացները: -Միանշանակ նոր սերնդի մեջ: Այսօր պետությունը հաշվի է նստում անկախ Հայաստանում ծնված նոր սերնդի հետ: Այսինքն` մեկը, որն ապրել է սովետական լծի տակ, ժողովրդավարական արժեքները հասկանալու համար շատ խելացի պետք է գտնվի եւ լուրջ մշակույթի տիրապետի, բայց մեկը, ով ծնվել է անկախ պետության մեջ, ուրիշ մշակույթների հետ է հարաբերվում, բնականաբար ժողովրդավարական արժեքներ է պահանջում սեփական պետությունից: Այսօր Հայաստանում կա նոր, մինչև 30 տարեկան սերունդ, որ ազատ մթնոլորտում է գործում, բայց սա չի նշանակում, թե երկիրն արդեն ազատ է, պարզապես իրենք այդ կուլտուրայից բնականորեն են սնվում և պահանջում իրենց քաղաքացիներից և իշխանություններից փոխվել: Ավելի հասկանալի լինելու համար, օրինակ` այսօր Միջին Արևելքում հեղափոխություններ են տեղի ունենում, որոնց մի մասը շատ իրական և արդար, իսկ մյուս մասն էլ քայքայում են երկրներ, որոնք թեև վատ են ապրում, իսկ հիմա արյան ծովի մեջ են թաթախված: Օրինակ` Եգիպտոսը միանշանակ այս ամենի ինչից շահում է և շահելու է, Եգիպտոսում գործընթացները իրապես ազատատենչ երիտասարդության կողմից սկսվեցին, և թեկուզ այսօր իսլամական ուժերն են իշխանություն ստանում, միևնույն է, ով գա իշխանության, հաշվի է նստելու փողոց իջած սերդնի հետ, որը կարողացավ Միջին Արևելքի ամենամեծ բռնապետներից մեկին` Մուբարաքին հաղթել: Սակայն Լիբիայում Քադաֆիի փոխարեն չի գալիս որևէ մեկը, որ երկիրը բարելավի, ընդհակառակը, երկիրը մտնում է նոր բռնությունների և անիշխանության դաշտ: Նույնն էլ Իրաքում է. եթե Իրաքում ուժեր կային, որոնք կարծում էին` արևմտյան ուժերի երկիր մտնելը ժողովրավարություն կարող է հաստատել, ապա դրանք այսօր հասկանում են, որ պետությունը քայքայվել է, և արդյունքում Իրաքի բաժանվելուց շատ պետություններ կարող են այնտեղ ստեղծվել, և իրականության մեջ սկզբից, այնտեղ հիմնական նպատակը երկիրը քայքայելն էր, ոչ թե առողջացնելը: Այսինքն` եթե ժողովրդավարությունը գալիս է երիտասարդությունից, մարդու իրական պահանջմունքից և ոչ թե դա հրահրվում է, մանիպուլյացիա է, ապա դա երկրին օգուտ կտա: Հայաստանի ժողովրդավարացման գործընթացը, երիտասարդության պայքարը, սոցիալական ցանցերի առկայությունը, եկեղեցու, բանակի նկատմամբ պահանջները շատ իրական և կարևոր են, սակայն մենք պետք է զգույշ լինենք, որ կարողանանք ժողովրդավարացման գործընթացներն ի օգուտ մեզ ծառայեցնել: Օրմանյանը մի լավ խոսք ունի` ինչքան էլ դժգոհ լինես քո իշխանավորից, ամեն դեպքում կենտրոնը մի քանդի։ Ժողովրդավարացումը ժամանակ պահանջող գործընթաց է։ -Կարծիք կա, որ մեզ մոտ փոփոխություն վերևից է գալու: -Իշխանության եկող տասից ինը հակում ունի բռնապետ դառնալու, եթե ներքևից ճնշում չլինի: Մեր պարագայում չեմ տեսել մեկ ղեկավար, որը բնատուր հակում ունի իշխանությունը կիսելու: Հիմա, սակայն, իշխանությունը զգում է, որ կա նոր սերունդ, նոր հասարակություն, որի հետ պետք է հաշվի նստել, որը օգուտ կտա պետությանը, և վերևներում էլ կան անհատներ, որոնք ուզում են փոփոխություն: Մեր երկիրը աշխարահաքաղաքական եւ տնտեսական աննկարագրելի ցնցումների մեջ է, եւ իշխանությունների համար ազատ հասարակության ստեղծման ծրագրով ընթանալը ավելի ռիսկային է: Բայց այն, ինչ մենք այս երեք տարիներին ենք անցնում, կարծում եմ, սա մի առողջ գործընթաց է, որից հետ կանգնել այլևս չենք կարող: Ամեն դեպքում, Հայաստանում կա երիտասարդություն, որը անհամեմատելի է 10 տարի առաջվա երիտասարդության հետ: Նոր սերունդն ավելի շատ է փորձում իր ձայնը հասու դարձնել: Նոր տեխնոլոգիաները, ԶԼՄ-ներ դրան օգնում են: Այնպես որ, դաշտը կայանում է: Ամենաժողովրդավար պետությունները նույնիսկ, պահպանում են այնպիսի պետական ազգային արժեքներ, որոնք եթե հանկարծ ժողովրդավարական գործառույթների արդյունքում վտանգվեն, կոշտ ձևով կպայքարեն այդ գործառույթների դեմ, հանուն ազգային անվտանգության ավելի բարձր արժեքներին: Քաղաքացիական հասարակությունը սկսվում է անհատից, ես գնում եմ ընտրության և տալիս ձայն իմ խղճի համաձայն, իմ տված ձայնի համար հաշիվ եմ պահանջում ոչ միայն կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովից, այլ նաեւ անհատներից, ընտրվածներից եւ համաքաղաքացիներից: Ինչո՞ւ է Ֆրանսիայում ժողովրդավարությունը ուժեղ. որովհետև մարդիկ փողոց են իջնում ոչ թե քաղաքը վառելու, այլ հանուն իրենց ձայնի և իրավունքների պայքարելու համար: Ինչքան սրբություն է մարդու ազատությունը, այդքան սրբություն է հասարակական հավասարակշռված քաղաքացու` պետության նկատմամբ հարգանքը: -Փարիզի սենատը ցեղասպանության հերքումը քրեականացնող օրինագիծ ընդունեց: Ըստ Ձեզ, ի՞նչ է շահում Հայաստանը դրանից և Սփյուռքի համար ի՞նչ դրական դերակատարություն կարող է օրինագիծն ունենալ: -Ինձ ընդհանրապես չի հետաքրքրում այս ամենը: Մենք գումարներ և էներգիա ենք վատնում անհեթեթ գործընթացների համար: Թուրքիան այսօր ունի այնպիսի հասարակություն, որտեղ կա ազգայնամոլություն, հայատյացություն, բայց այնտեղ առկա է նաև մտավորականության մի առողջ հատված, որ մեզ ասում է` մենք ձեր կարիքն ունենք, մենք էլ Ապրիլի 24 ենք նշում, բայց մենք ընդհանուր անելիքներ ունենք երկու պետությունները ժողովրդավարական դարձնելու ուղղությամբ: Բայց ինչու է հայությունը բացակա դրանում: Մենք պարզապես պարտավոր ենք այդ մտավորականության մեկնած ձեռքը բռնել: Այնքան ժամանակ, մինչև մենք հայ -թուրքական հարաբերությունները ցեղասպանության ճանաչման խնդրի շուրջ ենք կենտրոնացնում, մեզ ոչ մի հեռանկար չի սպասվում: Մենք պետք է աշխարհաքաղաքական տարածաշրջանի լիիրավ բնակիչը դառնանք, բայց այսօր մենք օտարացած ենք այդ տարածքից, որովհետև հարևանների հետ մեր խնդիրների լուծման գործընթացները չենք վերահսկում: Սփյուռքն ստանձնել է անարդյունք աղմկողի կարգավիճակ, մեծ տերությունները երբ պետք է, մեզ հրապարակ են բերում իրենց հարցերը լուծելու համար, սա թե ռուսների, թե եվրոպացիների, թե ամերիկացների դեպքում էլ այդպես է: Մեր ամբողջ հայությանը «լարել» ենք ցեղասպանության ճանաչման շուրջ, բայց այդ հարցերի լուծման հեռանկարային ծրագիր, հավատացեք, չունենք, չենք մշակել: Մեր ընկերներից մեկը հարց էր տալիս, իսկ վաղը առավոտյան 10-ին, եթե Թուրքիան ճանաչի ցեղասպանությունը, 10-ն անց 15 ի՞նչ է անելու հայկական սփյուռքը... Սիրանույշ Պապյան «Լրագիր» 31-1-2012.