Խաչիկ Գալստյան. «Մեր հողերի հաշվին Արեւմուտքը փորձում է իր էներգաանվտանգության խնդիրը լուծել»

Hetq. 13-1-2009- Մի շարք հասարակական կազմակերպություններ օրերս հայտարարությամբ էին հանդես եկել, որ պատրաստվում են նամակ ուղարկել ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանին` խնդրելով հանդիպում կազմակերպել հասարակական կառույցների ղեկավար ներկայացուցիչների հետ` քննարկելու Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման ներկայիս գործընթացը: Ստորեւ ներկայացնում ենք նախաձեռնության խմբի անդամ «Հակամարտությունների և խաղաղության հետազոտման հայկական ասոցիացիայի» նախագահ Խաչիկ Գալստյանի հետ մեր հարցազրույցը: -Պարոն Գալստյան, ի՞ նչն է հիմք հանդիսացել` հանդես գալու նման նախաձեռնությամբ: Քանի որ Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման շուրջ բանակցային պրոցեսն ակտիվացել է ներկա փուլում, ինտենսիվ բանակցություններ են վարվում երկրի նախագահների մակարդակով, տարբեր փաստաթղթեր են շրջանառվում, հանրային քննարկումներ կազմակերպելու և հասարակական կարծիքները կոնֆլիկտային հասարակություններում վեր հանելու առումով հասարակական կազմակերպությունների դերը իսկապես բարձր է, հատկապես, որ կան հասարակական կազմակերպություններ, որոնք նաև փորձագիտական լուրջ աջակցություն կարող են մատուցել կամ գոնե տիրապետում են նման տեղեկատվության: Կան մի շարք մտահոգիչ հարցեր, և հենց առաջին դեմքից այդ տեղեկատվությունը առանց շեղումների ստանալը շատ կարևոր է: Որոշ մտահոգություններ, որոնք մամուլում շրջանառվել են, և մի շարք կասկածներ, որ կան, պետք է փարատվեն, եթե ինչ-որ շտկումների կամ ինչ-որ խորհրդատվության կարիք կա, այդ հարցերը նույնպես պետք է բարձրաձայնվեն և պատասխաններ տրվեն: Մոտավորապես սրանք են նման նախաձեռնությամբ հանգես գալու դրդապատճառները: -Ի՞ նչ մտահոգությունների մասին է խոսքը: Խոսքը մադրիդյան սկզբունքների մասին է, որոնք ինտերնետում հրապարակված են: Եթե ինտերնետային հրապարակումները հիմք ընդունենք, ապա սկզբունքները բավականաչափ մտահոգիչ են, մասնավորապես Ղարաբաղյան հարցի կարգավորման կոմպոնենտների թվում մադրիդյան սկզբունքներում առաջնային հարց է դիտարկվում տարածաշրջան միջազգային խաղաղապահների տեղակայման հարցը, տեղահանվածների վերադարձի հարցը: Ի դեպ, այդ սկզբունքներում խոսք չկա փախստականների ձևակերպման մասին, իսկ որպես տեղահանվածներ ընկալվում են ազգությամբ ադրբեջանցի տեղահանվածները, խոսք է գնում Հայաստանի և Ղարաբաղի կողմից տարածքները ետ տալու, Ղարաբաղին ժամանակավոր կարգավիճակ տալու, հետո այնտեղ ընդհանուր քվեարկություն իրականացնելու մասին: Շատ անորոշ ձևակերպումներ են սրանք, որոնք պետք է դեռ մանրամասն ուսումնասիրվեն, կամ դրանց պետք է համոզիչ պատասխաններ տրվեն: -Դուք նշեցիք, որ խոսք է գնում տեղահանվածների եւ տարածքների վերադարձի մասին, ի՞ նչ եք կարծում` ՞ ինչն է պատճառը, որ առաջնային են դիտարկվում այն հարցերը, որոնք ձեռնտու են Ադրբեջանին: Պատճառը հետևյալի մեջ է. հրադադարի հաստատումից հետո վերջին 14 տարիներին մենք ավելի շատ գործ ունեցանք կոնֆլիկտի հումանիտար ասպեկտների հետ, այսինքն` որոնք հետևանքններ ունեն. տարածքներ մեզ համար ազատագրված, ուրիշների համար` օկուպացված, և հազարավոր փախստականներ կամ տեղահանվածներ, որոնք երևութական են, և երբ եվրոպական փորձագետները, միջնորդները այցելում են տարածաշրջան, մի կողմում տեսնում են դեռ վրաններում ապրող մարդկանց, մյուս կողմում տեսնում են, որ կարծես այդ խնդիրը լուծել են: Հումանիտար տեսանկյունից Հայսատանի Հանրապետությունը ավելի բարոյական է վարվել իր հայրենակիցների նկատմամբ. նրանց մոտ 20-25 %-ը Հայաստանի քաղաքացիություն է ստացել, հետևաբար մոտ 25%-ով փախստականների խնդիրը մեղմացվել է Հայաստանում: Ադրբեջանում նման դեպք չկա, Ադրբեջանը միտումնավոր իր հայրենակիցների ողբերգության հաշվին քաղաքական դիվիդենտներ է հավաքում միջազգային հանրության մոտ հարցը ներկայացնելիս: Սա` մեկ ասպեկտ: Երկրորդ պատճառն այն է, որ ինքնորոշման իրավունքի հարցադրումն է մեր կողմից սխալ դրված: Տեսեք` մեր պետական տարբեր պաշտոնյաներ ժամանակին 2004, 2005,2006,2007 թվականներին քաղաքական ֆորումներից վերադառնալիս ոգևորված ասում էին, որ վերջապես ինքնորոշման իրավունքը ընդունվել է միջազգային հանրության կողմից, դա ի սկզբանե տրամաբանական սխալ ձևակերպում է, քանի որ խոսքը պետք է գնա ոչ թե ինքնորոշման իրավունքի ընդունման, այլ իրականացման փաստի ճանաչման մասին: Հակառակ դեպքում մեզ համար մի շարք վտանգներ են առաջ գալիս: Եթե ինքնորոշման իրավունքը նոր է ընդունվում և խոսք է գնում, որ դա պետք է լինի իրավական ընթացակարգերին համապատասխան, ապա առաջ է գալիս լրացուցիչ հանրաքվեի գաղափարը: Եթե լրացուցիչ հանրաքվեի ճանապարհով Ղարաբաղի հայությունը պետք է մի անգամ էլ ինքնորոշվի, ո՞ ր սահմաններում պետք է ինքնորոշվի, ի՞ նչ ասել է Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության սահմաններ, որո՞ նք են այդ սահմանները: Եթե հիմք ընդունենք 2006թ. դեկտեմբերի 10-ին ընդունված սահմանադրության մեջ ամրագրված սահմանները, ապա ներկայիս վերահսկման բոլոր տարածքները Լեռնային Ղարաբաղի տարածքներն են, բնականաբար, այդ բոլոր սահմանների վրա չէ՞ 1991թ. հանրաքվե անցկացվել, հետևաբար, ըստ այս տրամաբանության, այդտեղ պետք է հանրաքվե անցկացնել, իսկ դրա համար պետք է տեղահանվածները վերադառնան: Այդ դեպքում մենք ադրբեջանական փոքրամասնության հետ ենք գործ ունենում, և Ղարաբաղի անկախացման կամ Ղարաբաղը Հայաստանի հետ միավորելու մասին ուղղակի մոռանում ենք, հետևաբար տրամաբանական է թվում տարածքների զիջման գաղափարը, որ տարածքները զիջվեն, որ բուն Ղարաբաղի սահմանները ճշգրտվեն, որտեղ ղարաբաղահայությունը կարողանա ինքնորոշվել: Սրանք են այն բոլոր խնդիրները, որոնք քննարկման կարիք ունեն: -Երբ ասում եք մտահոգություններ ունեք, նկատի ունեք զուտ բանակցային գործընթացի ներկա փուլում ոչ այնքան ընդունելի մոտեցումների առկայությու՞ նը, թե՞ կարծում եք, որ ներկա քննարկումներն ու հանդիպումները կոնֆլիկտը որոշակի հանգուցալուծման են տանում: Նախ և առաջ, եթե Ղարաբաղյան հակամարտությունը դիտարկենք ավելի լայն կտրվածքով` տարածաշրջանային զարգացումների համատեքստում, այստեղ, բնական է, ավելի շատ մենք գործ ունենք աշխարհաքաղաքական խոշոր դերակատարների ակտիվացման փաստի հետ մեր տարածաշրջանում` կապված ինչպես վրաց-օսական հակամարտության հետ, որը անմիջական ազդեցություն ունի Ղարաբաղյան կոնֆլիկտի վրա, այնպես էլ աշխարհատնտեսական նոր իրողությունների հետ, այսինքն` նավթի և գազի տարբեր տարանցիկ ճանապարհների անցկացման պայմանագրային քննարկումներն են, քանի որ եվրոպական մի շարք երկրների խնդիրն է Ռուսաստանից անկախ, էներգակիների ձեռքբերման այլընտրանքային տարանցիկ խողոովակներ ունենալը: Ի դեպ, Մայենդորֆյան հռչակագրի ստորագրումից հետո նոյեմբերի 14-ին Բաքվում տեղի ունեցավ գագաթնաժողով, որտեղ եվրոպական մի շարք պետությունների, Եվրահանձնաժողովի ներկայացուցիչներ հռչակագիր ստորագրեցին Ռուսաստանը շրջանցող տարանցիկ գազախողովակներ և նավթախողովակներ անցկացնելու պայմանագրի հարցով: Այդ առումով Ադրբեջանի դիրքերը բավականաչափ ուժեղանում են, դրա համար էլ մեր փորձագետներից մեկը տեքստով ասել էր համանախագահներին, որ ձեր սպառած գազի համար Հայաստանը պարտավոր չէ վճարել: Ըստ էության, մեր հողերի հաշվին նրանք փորձում են իրենց էներգաանվտանգության խնդիրը լուծել: Շահագրգռվածություը կոնֆլիկտի վերջնական լուծման մեջ ոչ թե բուն լուծումն է, այլ տարածաշրջան միջազգային խաղաղապահների մուտքը, որպեսզի այդ միլիարդավոր դոլարների ներդրումները երաշխավորված լինեն անվտանգության առումով: Այս դեպքում Ղարաբաղյան կոնֆլիկտը իսկապես դառնում է անվտանգության ապահովման համար առաջին խնդիր: -Ձեր կարծիքով` Ղարաբաղյան խնդրի լուծումը մո՞ տ է, թե` ոչ: Իմ կարծիքով` լուծումը մոտ չէ, քանի որ, ամեն դեպքում, դեռ կան լուրջ խնդիրներ: Դատենք որպես շարքային քաղաքացի. եթե այդքան մոտ է լուծումը, նշանակում է երկու երկրների ղեկավարների համար ընդունելի մոտեցումներ են առաջադրվում: Իսկ խաղաղ կարգավորումը ենթադրում է նպաստավոր պայմանների ստեղծում գոնե վստահության մթնոլորտի առումով: Բայց Մայենդորֆյան հռչակագրի կնքումից հետո տեղի է ունենում հրադադարի ռեժիմի խախտում, որը նորից խորացնում է անվստահությունը կողմերի միջև: -Վերջերս Մինսկի խմբի ֆրանսիացի համանախագահ Բեռնար Ֆասիեն ժամկետ էր նշել` 6 ամիս, իսկ Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլա Սարկոզին հայտարարել էր, որ 2009թ. նպաստավոր տարի է Ղարաբաղյան կոնֆլիկտի լուծման համար: Ինչպե՞ ս կմեկնաբանեք այս հայտարարությունները: Բանակցությունների վարման մի քանի տարբերակներ կան: Բազմառարկա կոնֆլիկտների լուծման ամենահարմար տարբերակներից մեկը փուլային մոտեցումն է: Այստեղ առաջին փուլում կողմերը համաձայնության են գալիս, որ կոնֆլիկտը պետք է լուծել բանակցությունների միջոցով: Եթե պրոյեկտենք Ղարաբաղյան կոնֆլիկտի վրա, ապա մենք այս փուլը կարծես անցել ենք, չնայած Ադրբեջանը վիճարկում է նաև այս փուլի կարևորությունը` զուգահեռ խորացնելով այն տարբերակը, որ կոնֆլիկտը կարելի է լուծել նաև ռազմական ճանապարհով: Երկրորդ փուլում հակամարտող կողմերը ճշգրտում են, թե ինչ սկզբունքներով պետք է կարգավորվի կոնֆլիկտըը: Ահա այս տրամաբանությամբ մենք գտնվում են 2-րդ փուլում, և հնարավոր է, որ վեցամսյա ժամկետը վերաբերի այս փուլի ավարտին: Այսինքն` կողմերը, ամփոփելով 14 տարվա բանակցությունները, ամրագրեն, որ հետագա բանակցությունները վարվելու են ինչ-որ կոնկրետ սկզբունքների հիման վրա: Դրան պետք է հետևի կանոնների հստակեցման փուլը, երբ «ղարաբաղյան փուլ» ասելով` կողմերը հասկանան միևնույն բանը, որոշեն, թե ինպես պետք է հարցերը քննարկվեն, ինչ հաջորդականությամբ: Հաջորդը օրակարգն է, հետո` բանաձևերը, դրանից հետո` դետալները: Տեսեք, թե մենք դեռ ինչքան ճանապարհ ունենք անցնելու` այժմ գտնվելով 2-րդ փուլում: Միգուցե սկզբունքների հռչակագիրը արդեն պատրաստ է, բայց սկզբունքների հռչակագրի ստորագրման պահի համար կա մեկ ընթացակարգային մաս,այսինքն` ոչինչ հստակեցված չէ, քանի դեռ ամեն ինչ համաձայնեցված չէ: Իսկ եթե անգամ մեկ հարցի շուրջ համաձայնություն չլինի, ապա բոլոր պայմանավորվածությունները կարող են ի չիք դառնալ: -Վերջերս շատ է շրջանառվում տարածքների զիջման անխուսափելիության մասին տեսակետը: Ըստ ձեզ` եթե անգամ պետք է գնալ զիջումների, ինչպիսին դրանք պետք է լինեն: Եթե խոսքը զիջման մասին է, տրամաբանորեն ճիշտ կլինի խոսել «տարածք` տարածքի դիմաց» զիջելու մասին, ոչ թե «տարածք` խաղաղության դիմաց», «տարածք` անգամ կարգավիճակի դիմաց»: Այս բանաձևերը արդեն չաշխատող են: Օրինակ` Լեռնային Ղարաբաղի հետ միասին 1991թ. հռչակվել է Նաև Շահումյանի ենթաշրջանը, բացի այդ, այս պահին Ադրբեջանի զորքերը օկուպացրել են Մարտակերտի և Մարտունու որոշ մասը: Ընդհանուր առմամբ, դա Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության տարածքի 15-16 տոկոսն է կազմում: Մենք` որպես հաղթող կողմ, միգուցե մեզ թույլ տանք մի 100 քառ. կմ ետ տալ, բայց, ամեն դեպքում, հասարակական կարծիքը ճիշտ մատուցելու տեսանկյունից և կոնֆլիկտի կարգավորման ճիշտ հեռանկարի տեսանկյունից ավելի նպատակահարմար է, որ եթե մենք վերադարձնենք տարածքներ, ապա պետք է ետ ստանանք Լեռնային Ղարաբաղի մաս հռչակված տարածքներ: -Զիջումների հարցը ակտիվորենն քննարկվում է հիմնականում Հայաստանում, իսկ Ղարաբաղի ԱԺ արտաքին հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանը վերջերս Հայստանում ասել էր, որ իրենց մոտ քննարկումներ են գնում միայն Ղարաբաղի միջազգային ճանաչման հարցի շուրջ: Ինչո՞ վ կարելի է բացատրել դիրքորոշումների այս տարբերությունը: Լեռնային Ղարաբաղի դիրքորոշումը ինձ համար ավելի հասկանալի և ընկալելի է: Մոսկովյան հռչակագրից հետո մենք տեսանք, որ Լեռնային Ղարաբաղի դերակատարումը մի փոքր ակտիվացավ, նախագահ Բակո Սահակյանը այցելեց ազատագրված տարածքներ, այնտեղ բավականաչափ կոշտ ու կտրուկ հայտարարություններ արեց, խոսեց վերաբնակեցման մասին, փարատեց այն կասկածները, թե կան պարտվողական տրամադրություններ: Միգուցե սա կարելի է համարել հակասականություն, բայց ես համարում եմ, որ սա նոր կառուցված խաղ է: ՀՀ-ն միշտ էլ այդ այլընտրանքն ունի: Եթե բանակցային գործընթացը գնա մեզ համար ոչ շահեկան եղանակով, մենք միշտ այլընտրանք ունենք Ղարաբաղին որպես առաջնային կողմ դիտարկելու: Այս դեպքում Ղարաբաղի ժողովրդի վերջնական կարծիքը, որը ընդունում են բոլոր կողմերը, այդ թվում ԵԱՀԿ Մինսկի համանախագահները, լինելու է վճռորոշ: Ինչպես արդեն պատմության մեջ եղել է, երբ առաջադրվեցին սկզբունքներ, որոնք, ընդհանուր առմամբ, ընդունելի էին Հայաստանի և Ադրբեջանի համար, մերժվեցին հենց Ղարաբաղի կողմից, և գործընթացը սկսվեց զրոյական կետից: Այնպես որ, չի բացառվում, որ կարող է նորից գործ ունենանք այդ զրոյական կետի հետ: -Բայց շատ է շահարկվում այն, որ Մայենդորֆյան հռչակագրում չկա Ղարաբաղի ստորագրությունը, Իլհամ Ալիևը անգամ հայտարարեց, որ դրանով Հայաստանն ընդունեց, որ ինքն է բանակցային կողմ, և փաստաթուղը իրեն չի պարտադրում չդիմել ռազմական քայլերի: Այս դեպքում ինչպե՞ ս պետք է ակտիվանա Ղարաբաղի դերակատարությունը: Իհարկե, Մայենդորֆյան հռչակագիրը ոչ այնքան իրավական, որքան հոգեբանական ազդեցություն ունեցավ, քանի որ 14 տարի որևէ փաստաթուղթ չէր ստորագրվել, ու հանկարծ ստորագրվում է մի փաստաթուղթ, որտեղ չկա Ղարաբաղի ստորագրությունը: Բայց եթե անդրադառնում ենք փաստաթղթին որպես հռչակագիր, ապա այն հակամարտության միայն 2 կողմի մտադրությունն է և Ղարաբաղին շանս է տալիս առանձին խաղացող դառնալ, քանի որ ինքը ստորագրային որևէ պարտավորություն չի ստանձնում: Ինչքան էլ Հայաստանը և Ադրբեջանը ինչ-որ փաստաթղթեր ստորագրեն, նրանք Լեռնային Ղարաբաղին դուրս են թողնում, և Ղարաբաղը ավելի շատ հնարավորություն է ստանում, քան Ադրբեջանը` համապատասխան իրավիճակում ուժի դիմելու իր իրավունքների պաշտպանության համար: -Վերջերս Ղարաբաղում անցկացված հասարակական կարծիքի ուսումնասիրության արդյունքներով` ղարաբաղահայության մեծամասնությունը դեմ էր արտահայտվել նորից հանրաքվե անցկացնելու գաղափարին: Ի՞ նչ համատեքստում սա կարելի է դիտարկել: Շատ ճիշտ են արել, որ դեմ եմ արտահայտվել: Ղարաբաղահայությոնը իր իրավունքները իրականացրել է դեռ 1991թ., մեր խնդիրն է այն ճանաչելի դարձնել: Եթե մենք էլ ենք առաջ քաշում լրացուցիչ հանրաքվեի գաղափարը, ապա մենք էլ մեր հայրենակիցների ինքնորոշվելու իրավունքը կասկածի տակ ենք դնում: Հանրաքվեի գաղափարը կարող է ընդունելի լինել միայն այն դեքում, եթե, հաշվի առնելով, որ տարածաշրջանում միգուցե Ղարաբաղի նման փոքրիկ անկախ պետություն ունենալը ձեռնտու չէ, ղարաբաղահայությունը կողմնորոշվի Հայաստանին միանալու օգտին: -Ի վերջո, ինչպիսի՞ ն պետք է լինի Ղարաբաղի խնդրի լուծումը: Ես Ղարաբաղի խնդրի լուծումը տեսնում եմ Ղարաբաղի անկախության անվերապահ ճանաչման մեջ, թե դա ե՞ րբ կլինի` դժվար է ասել: Ուղղակի կաևոր է Ղարաբաղի քաղաքական ինքնության ակտիվությունը մեծացնել: Երբ Կոսովոն անկախություն ձեռք բերեց, նրա ետևում կար ալբանական պետություն, կար թուրքական աջակցություն, բայց այն ընկալվեց որպես ինքնուրույն քաղաքական միավոր, Ղարաբաղը քանի գնում, չի ընկալվում որպես քաղաքական ինքնուրույն միավոր: Մեր իշխանությունների քայլերը պետք է անպայմանորեն ուղղվեն նրան, որ միշտ Ղարաբաղի ներկայացուցիչները ֆորմալ կամ ոչ ֆորմալ առումով հանդիպումների ժամանակ անպայման լինեն մեր պատվիրակություններում, քանի որ կա հարցերի շրջանակ, որ Հայաստանի ոչ մի ղեկավար իրավասու չէ բարձրաձայնելու: Մանավանդ առանց Ղարաբաղի ղարաբաղյան զորքի հետքաշման խնդիրները քննարկել: -Ձեր հայտարարությունից հետ ինչ-որ արձագանքներ եղե՞ լ են: Դեռ ոչ: -Հույս ունե՞ ք, որ կլինեն: Կարծում եմ, որ եթե այդքան մոտ է խաղաղությունը, խաղաղությունը կարիք ունի հաստատման, աջակցման և ամրագրման: Այդ դեպքում մենք կարող ենք մեծ անելիք ունենալ և լուրջ դերակատարում ստանձնել: Հարցազրույցը` Աստղիկ Խաչատրյանի